ئاوازه و پراگماتیكا گۆتنێ

"گۆڤهرابههدینی وهك نموونه"

بێریڤان عمر مووسا ¹  و عهبدولوههاب خالد موسا ²

¹ پشكا زمانێ كوردی، فهكۆلتییا زانستێن مرۆڤایهتی، زانكۆیا زاخۆ، ههرێما كوردستانێ- عیراق. (berevan.omousa@gmail.com)

² پشكا زمانێ كوردی، فهكۆلتییا زانستێن مرۆڤایهتی، زانكۆیا زاخۆ، ههرێما كوردستانێ- عیراق.

وەرگرتن: 07/2025    پەسەندکرن: 08/2025 بەلاڤکرن:  12/2025             https://doi.org/10.26436/hjuoz.2025.13.4.1665

پوخته:

ئەڤ ڤەکۆلینە ب ناڤۆنیشانێ " ئاوازه و پراگماتیكا گۆتنێ- گۆڤهرا بههدینی وهك نموونه", گۆتنێ ژ ههردوو ڕۆیێن دهنگی و پراگماتیكیڤه شرۆڤه دكهت، لگهل دووپاتیكرن ل سهر بكارهینانا ئاوازهیێ د ناڤبهرا ئاخڤتنكهرێن گۆڤهرا بههدینییا زمانێ كوردیدا. ڤهكۆلین ئهوێ چهندێ دیاردكهت كا چاوا ئاوازه ل دویڤ پێڤاژۆیا گۆتنێ وهك هۆكار ڕۆلێ خۆ د گوهۆڕینا واتایێ و ڤهگوهاستنا مهبهستا ئاخڤتنكهریدا دگێریت. ژبۆ دهستڤههینانا ئهنجامێن هویرتر بۆ ئهڤێ ڤهكۆلینێ پروگرامێ پرات بۆ شرۆڤهكرنێ هاتییه بكارهینان. ئاوازه ڕۆلهكێ كاریگهر د ڤهگۆهاستنا واتایا مهبهستداردا دگێریت. ئانكو ههر گوهۆڕینهك د شێوهیێن ئاوازهیا گۆتنێدا دشیاندایه ببیته ئهگهرێ درۆستكرنا ئاستهنگان د گههاندنا واتایا پراگماتیكیدا. ڤهكۆلین ڕۆناهیێ دئێخیته سهر چاوانییا ئاوازهیا بلند و نزم و گوهۆڕینێن چینا دهنگی د ڕستهیێن ڕاگههاندن، پرسیار و فهرماندا، ل سهر جۆرێ ئهڤان ڕستهیان و واتایا مهبهستدارا ئهواندا.  ئارمانجا سهرهكی ژ ئهڤێ ڤهكۆلینێ دیاركرنا ڕۆلێ ئاوازهیێیه د ڤهگۆهاستنا واتایێن مهبهستدار و ڕێكخستنا ههلویست و زانیاریێن نوییه د گۆتنێدا. ئهڤ ڤهكۆلینه ل دویڤ ڕێبازا ڤهكۆلینا بریتانی و دیاركری ژی ل دویڤ مودێلا (هالیدای و ڕۆچ) هاتییه ئهنجامدان، ژبۆ شرۆڤهكرنا ڕستهیێن ههلبژارتی دگۆتنێدا، د ههردوو ڕۆیێن دهنگسازی و پراگماتیكیدا. ئهنجامێن ئهڤێ ڤهكۆلینێ دیاردكهن كو دشیانا ئاخڤتنكهریدایه ب ڕێكا كۆنترۆلكرنا چینا دهنگییا خۆ سنوورهكی بۆ ئهركێ مهبهستدارێ گۆتنا خۆ دانیت. ب ڕێكا گوهۆڕینا ئاوازهیێ ، ئاخڤتنكهر دشێت ناڤهرۆكا پهیاما خۆ بگوهۆڕیت. ههر وهكی بۆ نموونه، دشیاندایه ب ڕێكا گوهۆرینا ئاوازهیا نزم بۆ جۆرێ ئاوازهیا بلند- نزم جۆرێ ڕستهیا ڕاگههاندنێ بۆ پرسیاركرنێ بهێته گوهۆڕین. ئاوازه وهكی هۆكارهكێ سهرهكی ڕۆلێ خۆ د ڤهرهڤاندنا مژدارییا گۆتنێ و دیاركرنا مهبهستا ئاخڤتنكهریدا دگێریت. بۆ ئهڤێ چهندێ ڤهكۆلهری چهندین نموونهیێن پێدڤی هیناینه و ب ڕێكا پرۆگرامێ پرات شرۆڤهكرینه.

پهيڤێن سهرهكی: ئاوازه، پلهیا دهنگی, واتاو مهبهستا پراگماتیكی, پرۆگرامێ پرات(praat)، جۆرێن گۆتنێ.

1.  پێشهكی

1.1. ناڤونیشانێ ڤهكۆلینێ:

ئهڤ ڤهكۆلینه ل ژێر ناڤونیشانێ(( ئاوازه و پراگماتیكا گۆتنێیه، زمانێ كوردی گۆڤهرا بههدینی))د ئهڤێ ڤهكۆلینێدا دهڤوكا زاخۆ وهك نموونه هاتییه وهرگرتن، پێكولێ دكهت بكارهینا ئاوازهیێ د ئاخڤتنا ئاخڤتنكهرێن دهڤوكا زاخۆدا پراكتیك بكهت. ئهڤ ڤهكۆلینه دووپاتیێ ل سهر گرنگییا ئاوازهیێ د زمانێ گۆتنێدا دكهت و ب تایبهتی د گۆڤهرا بههدینی- دهڤوكا زاخۆدا و ڕۆلێ ئهوێ د گههاندنهكا كاریگهردا. ب ڕێكا تێگههشتن و پراكتیكرنا جۆرێن ئاوازهیێن گونجایدا كو دشیانا ئاخڤتنكهریدایه ڕۆهنی و هویراتییا پهیامێن خۆ یێن زمانی.

2.1. پرسیارێن ڤهكۆلینێ:

د ئهڤێ ڤهكۆلینێدا دێ ههولدهین لێگهریانێ بۆ ب دهستڤههینانا بهرسڤێن  ئهڤان پرسیارێن ل خوارێ بدهین:

1- ئهرێ ب ڕێكا ڕاڤهكرنا گۆتنێ و بكارهینانا ئاوازهیێ ئهم دشێین بگههینه واتا و مهبهستا پراگماتیكا گۆتنێ؟

2- ئهرێ گوهۆڕینا ئاوازهیێ واتایێ دگوهۆڕیت؟ یان گوهۆڕینا واتایێ ئاوازهیێ دگوهۆڕیت؟

3- ئهرێ د گۆڤهرا بههدینیدا پلهیا دهنگییا كیژ جۆرێ ڕستهیێ ژ ههمییان بلندتره؟

4- ئهرێ ئاوازهیێ چ پهیوهندی ب ئاستێ پراگماتیكێڤه ههیه؟

5- ئهرێ ئاخڤتنكهر دشێت ب ڕێكا ئاوازهیا گۆتنێ ناڤهرۆكا مهبهستێ بگوهۆڕیت؟

3.1. ئاریشا ڤهكۆلینێ:

ئهڤ ڤهكۆلینه هاتییه ئامادهكرن، ب مهبهستا دیتن و بهرچاڤكرنا ئهوان ئاریشهیێن د دهما گۆتنێدا پهیدادبن. ژ ئهگهرێ هۆكار و بنهمایێن پراگماتیكی ژ لایهكیڤه و ژ لایهكێ دیڤه هۆكارێن فۆنهتیكی ب گشتی و فۆنۆلۆجییا زمانهكێ دیاریكری ب تایبهتی و ب تایبهتی ژی هۆكارێن گرێدای ب ئاوازهیا گۆتنێڤه، كهواته پێكڤههاتنا هۆكارێن پراگماتیكی و دهنگسازی ب شێوهیهكێ گشتی د زمانهكێ دیاركریدا ب تایبهتی كارتێكرنا خۆ یا ههی ل سهر بجههینانا ئهركێن زمانییێن جیاواز و دیاركرنا مهبهستێن گههاندنێ یێن جیاواز د ناڤبهرا ئاخڤتنكهراندا، ئهگهر ئاوازهیا ئاخڤتنێ ب شێوهیهكێ دروست نههێته بكارهینان، دێ بیته ئهگهرێ لێكتێنهگههشتنێ دناڤبهرا تاكهكهساندا، چونكی ب گوهۆڕینا ئاوازهیێ ناڤهروكا مهبهستێ دهێته گوهۆڕین و ئاریشهیان دبوارێ فێركرنا زمانی بۆ كهسێن بیانی دروستدكهت. ئهڤێ ڤهكۆلینێ ب هویراتی خۆ ل ئهڤان ئاریشهیان كرییه خودان و ههولدایه چارهسهرییێن گونجای بۆ ههر ئاریشه و دیاردهیهكێ ژ ئهوان بهرچاڤبكهت.

4.1. گریمانهیا ڤهكۆلینێ:

  گریمانه دهێتهكرن كو ب ڕێكا ئاوازهیێ ئهم دشێین بگههینه واتا و مهبهستا پراگماتیكیا گۆتنێ.

5.1. گرنگییا ڤهكۆلینێ:

   ل دویڤ ئهوان ژێدهرێن ل بهر دهستێ مه كهڤتین، د گۆڤهرا بههدینیدا چ ڤهكۆلینهك بهری نوكه ل سهر پێكڤه گرێدانا ههردوو ئاستێن دهنگسازی و واتاسازی و ب ڕێكا پرۆگرامێ پرات نههاتینه ئهنجامدان و پراكتیككرن، لهورا مه ههولدایه ب ڕێكهكا زانستی ئهڤێ چهندێ بسهلمینین.

6.1. ئارمانجا ڤهكۆلینێ:

   ئارمانج ژ ئهنجامدانا ئهڤێ ڤهكۆلینێ ئهوه، كو دیاركرنا ڕولێ ئاوازهیێ و شرۆڤهكرنا گۆتنێیه د ههردوو ئاستێن دهنگسازی و واتاسازیدا و بۆ ئهڤێ مهبهستێ نموونهیێن پێدڤی ل دویڤ بهرنامێ پرات هاتینه كومكرن و شرۆڤهكرن .

7.1. سنوورێ ڤهكۆلینێ:

ڤهكۆلین د ههردوو ئاستێن دهنگسازی و پراگماتیكییه، بهلێ پهنا بۆ ئاستێ ڕستهسازییێژی هاتییه برن. نموونه ژ گوڤهرا بههدینی- دهڤۆكا زاخۆ هاتینه وهرگرتن. ب ڕێكا پرۆگرامێ پرات هاتینه شرۆڤهكرن.

 8.1.   ڕێبازا ڤهكۆلینێ:

ڕێبازا ڤهكۆلینێ ب شێوهیهكێ گشتی ڕێبازا وهسفی شیكارییه، د كومكرنا داتایاندا مفا ژ شێوازێ مهیدانی هاتییه وهرگرتن.

9.1. شێوازێ ڤهكۆلینێ:

ڤهكۆلین ب شێوازێ مهیدانی هاتییه ئهنجامدان، ئاخڤتنكهرێن بۆ ئهڤێ ڤهكۆلینێ هاتینه ههلبژارتن ژیێ ئهوان دناڤبهرا 25-40 سالیێدایه. ههر ڕستهیهك ژ (10) كهسان هاتییه وهرگرتن، بكارهینانا ڕستهیان توماركرنا سێ جاری یا دهنگێن(10) كهسان ژ ههردوو ڕهگهزان كو (7) ژئهوان ڕهگهزێ مێ نه و (3) ڕهگهزێ نێرن، نموونه هاتینه وهرگرتن و پتریا ئهوان چاوا ڕسته دهربرییه، ئهو ڕسته هاتییه پراكتیكرن. ڕسته ب شێوهیهكێ نهڕاستهوخۆ و هندهك ڕسته ژی ب شێوهیێ فهراخ ئاڕاستهی ئاخڤتنكهری هاتینه كرن و ماوهیێ ههر ڕستهیهكێ ژ (10) چركهیان نابوریت، ل (1/4/2025)دهست ب توماركرنا دهنگان هاتییه كرن.  ژمارهیا ڕستهیێن د ئهڤێ ڤهكۆلینێدا هاتینه پراكتیككرن (14) ڕستهنه، ئانكو ههر ڕستهیهك سێ جاران هاتییه توماركرن. ئهو ڕسته هاتینه ل سهر بنهمایێ هندێ هاتینه ههلبژارتن، كو ههمان ڕسته ب ڕێكا گوهۆڕینا ئاوازهیێ ل دوماهیك پارچا گۆتنێ دبیته ئهگهرێ گوهۆڕینا واتایێ. ژبهر هندێ ئهڤ نموونه هاتینه ههلبژارتن، چونكی بهرسڤا پرسیارێن ئهڤێ ڤهكۆلینێ پێ دهێته دان.  ئهڤ نموونێن هاتینه ههلبژارتن بۆ(6) كهسێن پسپور هاتییه هنارتن. مودێلا پێشنیاركری بۆ ئهڤێ ڤهكۆلینێ مودێلهكا تێكهله، ئهو ژی مودێلا (هالیدای- 1985) و (ڕۆچ- 1983)یه وژێدهرێن پهیوهندیدارێن ب ئهوێ مودێلێڤه هاتینه بكارهینان. پرۆگرامێ پرات بۆ توماركرنا دهنگان بكارهاتییه. ئهو ڕستهیێن ژ ئاخڤتنكهران هاتینه وهرگرتن، لڤینا فریكانسا(Hz44000) بۆ توماركرنا دهنگان ل دویڤ ستاندهردێ پروگرامێ پرات هاتینه بكارهینان. نزمترین  و پترترین فریكانسا پلهیا دهنگی، فریكانسێن 75- 500 د ئهڤێ ڤهكۆلینێدا هاتینه دانان. نموونێن پروگرامێ پرات ب (IPA) هاتینه نڤیسین، وێنێ پێلادهنگی، شهنگینگار و پلهیا دهنگی یا ههر ڕستهكێ هاتییه دیاركرن.

10.1. ناڤهرۆكا ڤهكۆلینێ:

ئهڤ ڤهكۆلینه ل سهر سێ پشكان هاتییه دابهشكرن ب ئهڤی ڕهنگی كو پشکا ئێکێ كو باس ل سیمایێن ئاكوستیك و ئاوازهیێ هاتییه كرن دیسان باس ل كومهلا تونێ هاتییه كرن وهكی یهكهیهكا بنهرهتی یا ئاوازهیێ.  پشكا دوویێ، ئهڤ پشكه هاتییه تهرخانكرن بۆ چهند بابهتهكێن  پێدڤی ب پراگماتیكێڤه، مینا  بكارهینانا زمانی، پروسێسا پهیوهندیكرنێ و واتا و مهبهستا پراگماتیكی و ئاوازه و كردهیێن ئاخڤتنێ.  پشكا سیێ و دوماهیێ یا گرێدایه پراكتیكرنا ئاوازهیا پراگماتیكا گۆتنێ ب ڕێكا پروگرامێ پرات ئهڤێ پشكێ جۆرێن گۆتنێ ل دویڤ بلندی و نزمییا تونێ گوتنا ڕاگههاندن ، پرسیار و فهرمان ب ڕێكا پروگرامێ پرات هاتینه شرۆڤهكرن و نموونه و ڕۆنكرنێن پێدڤی بۆ واتا و مهبهستا پراگماتیكی هاتینه دیاركرن. ل دوماهیێ گرنگترین ئهنجامێن ڤهكۆلینێ و لیستهیا ژێدهرێن د ئهڤێ ڤهكولینێدا مفا ژێ هاتییه وهرگرتن، دیسان ههردوو پوختهیێن ب زمانێ عهرهبی و ئینگلیزی د ئهڤێ ڤهكولینێدا هاتینه دیاركرن.

2. پشكا ئێكێ:

1.2. فونهتیكا فیزیكی(Acoustic Phonetics):

  ڤهكۆلینێ  چاوانییا دروستبوونا دهنگان د ههوایدا، ئهوێن ژ ئهگهرێ  شهپولێن بهێزێن پلهیا دهنگی و ههوایێ ژ سیهان هاتی و لڤینا ئهندامێن ئاخڤتنێ دروست دبن(ئهمین، 1989: 240)، ئانكو دهمێ ئاخڤتنێدا دهنگ ژ ئاخڤتنكهری بۆ گوهداری دهێنه ڤهگوهاستن؛ قوناغا دووێیه، فۆنهتیكا فیزیكی یان(ئاكوستیك) ڤهكۆلینێ ڤهگوهاستنا دهنگی د ناڤ ههوایدا ، درۆستبوونا شهپولێن دهنگی و شرۆڤهكرنا شهپولێن دهنگی  دكهت، ئهڤ قوناغه د ناڤبهرا دهمێ ئاخڤتنكهر د ئاخڤیت و گوهداریدا، واته دهمێ لڤینا شهپولێن دهنگی(الحسن، 2014: 17-18).

    فۆنهتیكا فیزیكی ڕوالهت،  ناڤهروك،  چاوانییا دروستبوونا شهپولێن دهنگی،  چاوانییا ڤهگوهاستنا ئهوان شهپولان بخوڤه دگریت. دهنگ ب شێوێ شهپۆلان ژ ئهگهرێ لڤینا ههوای درۆست دبن. واته دهنگ بریتییه ژ كومهلهكا شهپۆلان ، لهزاتییا ئهڤێ كومهلا شهپولێن دهنگی پێكدهێت دهوروبهرێن(1100)پێ د ئێك چركێدا،  ئهڤ شهپوله ههتا مهودایهكێ تایبهت دچن و هێدی هێدی ئهڤ شهپۆله بێهێزدبن، بهری ئهڤ شهپۆله بێهێزبن د چنه گوهێ گوهداری.  د ئاخڤتنا ئاساییێدا شهپولێن دهنگی ب ئالوزی پێكدهێن، شهپولێن دهنگی سادهبن یان ئالوزبن ب (خولCycle )دچن. خول(Cycle)واته، چوونا ئێكهم كومهلا (زرات)ی ههوای و ڤهگهریان بۆ جهێ خۆ دبێژنێ خول(وهیس، 1984: 23).

    بێگومان ڕادهیێ گوهلێبوونا مرۆڤی ل دویڤ بلندی و نزمیێ و ڕادهیێ لهرینان دهێته گوهۆڕین، بۆ نموونه ئهگهر دهنگهك(20) خولا كێمتر بوو د ماوێ چركهیهكێدا ، مه ب باشی گوهـ ل ئهوی دهنگی نابیت و ئهگهر زێدهتر بوو ژ (20000) خولا دهنگ دێ هندێ بلند بیت مرۆڤ نهشێت ب باشی وهربگریت(وهیس، 1984: 24). ههر تهنهكێ لهرزوك شهپۆلێن خۆ ههنه، دكهڤیته ژێر تایبهتمهندییا جهستهی، پلا چریێ، قهباره ، شێوه و ڕادێ چاوانییا لهرینان پهیوهندی ب جهستهیڤه ههیه، جهستهیێ گران هێواشتر دلهرزیت و قهبارێ بازنهیی سڤكتره ژ قهبارێ باریك. ب ئهڤی شێوهی لهرینێن لهش كاردكهنه سهر ئاوازه و لهرینێن ئهوی لهشی(محمود، علام، 2009: 138).

   ههر وهكی مه بهری نوكه ئاماژهپێدای دهنگ د ئاخڤتنێدا بریتییه ژ چهندین شهپولێن دویڤ ئێكداچووی و ئالوز، ئهڤجا ئهڤان شهپۆلێن دهنگی ئهم كهرت كهرت دكهین و دابهش دكهینه سهر شهپۆلێن ساده و دێ ههر شهپۆلهكا ساده شرۆڤهكهین. ئهو فیلتهرێن شهپولێن دهنگی ژێك جودا دكهت د ئاخڤتنێدا، گهوری، ئهزمان و لێڤ...هتد ،ههروهسا ل دویڤ گوهی ئاوازهیا ئهوان ژێك جودادكهت(وهیسی، 1984: 25).

سیمایێن ئاكوستیك(Acoustic features):

  ئهڤ سیمایه ل سهر فریكانسا بنهرهت(fundamenate frequency) دهردكهڤن، ئاماژه ب لهرینا(Lowest frequency Component ) فریكانسا نزم د شهپولێن دهنگیێن ئالوزدا دكهت، ئهڤهژی ل سهربلندییا دهنگی(Loudness of Sound)، پلهیا دهنگی(pitch of Sound ) و جۆرێ دهنگی(Timber) ڕادوهستیت. واته دهنگ د ئهڤان ههرسێ سیفهتاندا ژێك جیاوازن، گۆهێ مرۆڤی ژی دشێت ههست پێ بكهت و دهنگهكی ژ دهنگهكێ دیتر جۆدا بكهت(فهرهادی، 2013: 81).

1.2.2.  ئێك: بلندییا دهنگی(Loudness of Sound):

 بلندیا دهنگی تایبهتمهندیهكه ب ڕێكا گۆهی ههستپێدكهین، واته گۆه ههست ب ئهوێ جیاوازیێ دكهت. دهنگ ل دویڤ پیڤهرێ نهرم و بلند  ب شێویهكێ بنهرهت پشت ب توندییا ئاكوستیكی دبهستیت. ئهڤ تایبهتمهندییا  سیمایێن ئاكوستیكی ههتا ڕادهكی هاوتایه ل گهل تایبهتمهندیێن دهنگی توندی(intensity) یان هێز(power)ب دێسیبێل(db) دپیڤیت. واته بلندییا دهنگی ب توندییا دهنگیڤه بهنده(intensity) . ڤهكۆلینێ زمانی بلندییا دهنگی ل سهر كاریگهرییا توندییا دهنگی و گۆهێ مرۆڤی ڕادوهستیت. واته دهنگ بلنددبیت بۆ بلندبوونهكا توند و زێدهبوونا لهرینێن ژیێن دهنگی، بهلێ بۆ دهنگێن خۆدان لهرینێن جیاواز گۆهێ مرۆڤی ئهڤ ههستپێكرنه نینه(Crystal,D. 2008: 290).

    ئهگهر دوو چهنگالێن هاوشێوه لێك بدهین، ئێك ب نهرمی ئهوێ دیتر ب هێزی، جیاوازییا د ناڤبهرا ئهوان ههردوو دهنگاندا، دهنگێ ئێكی  سڤك نهرمه د دهمهكێ كێمدا دشێین گوهلێبین، یێ دوویێ دهنگهكێ بلنده د دهمهكێ دویردا گوهلێدبین،  كاریگهرییا ئهوی ژ دویرڤه گوهلێدبیت، چونكی دهنگێ بلند دبیته ئهگهرێ شلهژانیهكا مهزنترد ههوایدا (Ladefoged,1996: 14)، ب پێچهوانه، بۆ گوهداری ژی دبیته ئهگهرێ شلهژانییا ههوای و ب هێزو زێدهتر د پهردا گوهیدا دلڤن، دهنگهكێ بلندتر دروستبیت، وزهیا پتر و مهودایێ پتر دهنگێ بلندتر بهرههمدهینیت(عمر 1997: 30). واته توندییا دهنگی ژ لایێ بهرههمهینانێڤه پهیوهندی ب ڕێژه و فشارا ههوایێ ژ سیهان دهردكهڤیت و وزهیا بۆ بهرههمهینانا قهبارێ ئهوی ههوای، توندی و فشارا ههوای نیشانددهت، ئهڤ فشاره ههر ههمان ڕێژهیا لهرینێن گهردیلهیێن ههوای د كهنالێ ئاخڤتنێدایه (مووسهڤی، 2024: 74).

    دێسبل(decibels)بریتییه  كێمترین جیاوازییا د هێزێدا(القوه)دنوینیت و گۆهێ مرۆڤی دشێت ههست پێ بكهت، بلندترین مهودایێ شیانا ئاخڤتنێ نێزیكی(60 db) یه، د ئاخڤتنا ئاساییدا د ناڤبهرا(+20 db) و د ئاخڤتنا بهێزدابۆ (400 db) (محمود، علام، 2009: 154). واته بلندیا دهنگی دبیته ئهگهرێ جیاوازیێ د واتایێدا، ب هاریكارییا ئامیرێ دێسبل(decibels) د پیڤیت، كا بلندیا دهنگی د سنوورێ ئاسایدایه یان كێمه، ، دهنگ نهرم یان گهلهك نهرم، یان بلنده یان گهلهك بلنده و ههروهسا دهنگێ لهزه یان هێواشیه، بلندگو ئێكه ژ ئهوان جۆرێن نارێكییا دهنگی نیشانددهت، (Ball, 2021:62 .(

 واته دهنگێن گر و گپ و هێز و بێهێزو بلند...هند ژێك جودا دكهت. پیڤانا بلندییا دهنگی ل جهێ توندیێ پێدڤییه، ژ ههمی دهنگێن دیتر ب هێزتر و بلندتر بهێته دیتن. بلندییا دهنگی پشت ب شهپولێن بنهرهت و دابهشكرنا شهبهنگا وزێ دبهستیت.(Fastl& Zwicker, 2007: 208-210). بلندییا دهنگی گرێدایه ب ئهوی ههوایێ ژ سیهان دهردكهڤیت، هندی ژیێن دهنگی زێدهتر و بلهزتر بلهرزن دهنگ بلندتره، وهكی دهمێ مرۆڤ دكهته ههوار و مرۆڤێ تورهبیت...هند، بهلێ د دهمێ خهمباریێدا كێمتر پێدڤی ب ڕێژا ههوای ههیه(حسان، 1994: 229).

     حهنجهره بهرپرسه ژ دهركرنا لهرینێن بنهرهت چهپكێن دهنگی(الحزم الصوتیه)د ئهوان دهنگاندا دهردكهڤیت، كو خۆدان شهپولێن بازنهیی یان نیمچه بازنهینه، وهكی دهنگێن ڤاول و دهنگێن سنورێتی (snorants) فورمانتا ئێكێ و دوویێ پشت ب سازگهها دهنگی دبهستن. دناڤ زانایێن دهنگسازیێدا، دهمێ ئاماژێ ب پێكهاتا دكهن، نزمترین لهرین بۆ بلندتریتن لهرین هژماردكهن، نزمترین لهرین (F1)یه،و بلندترین لهرین(4F)یه، گرنگترین دهستنیشانكرنا دهنگێن زمانی بریتییه ژ پێكهێنهرێ( F1و2 F) و پێكهێنهرێ(3 Fو4 F)گرنگییا خۆ دهستنیشانكرنا هندهك دهنگاندا ههیه ، دهنگێن دفنێ و دهنگێن لازمانی، دهنگێن پهقی و ئهو دهنگێن لهرینا ئهوان زێدهتربیت بهێزتره، ژبهر هندێ بزوێن بهێزترن ژ نهبزوێنان و لهرینێن ئهوان ژی زێدهترن(فهرهادی، 2013: 84)،

 فریكانسی(Frequency) كومهلهیهكا لهرینایه، دهنگهكی ژ دهنگهكێ دیتر جودا دكهت. ئهڤێ كومهلا فریكانسا دبێژنێ(Formant). ههر فورمانتهك ژ چهند ئاوازهیان پێكدهێت، و دبێژنه ههر ئاوازهیهكێ هارموونیك(Harmonics). لهرینا ئێكهم ئاوازهیا دهنگی دبێژنێ فریكانسا بنهرهت(fundamenate frequency).  فورمانتا(( F1و2 F)فورمانتا ئێكێ دبێژنێ فورمانتا نزم، ڤهدگهریت بۆ چاوانییا ڤهكرنا حهنجهرێ، فومانتا دوویێ دبێژنێ فورمانتا بلند كو گرێدایه چاوانییا ڕادێ ڤهكرنا بوشاییا دهڤی. واته ههر ڤاولهكێ دوو فورمانتێن گرنگ یێن ههین، ئهو ژی فورمانتا ئێكی و دووێنه. ئهم دشێین د چهند بواراندا مفای ژ فورمانتا ببینین، وهكی:

- جوداكرنا ڤاولان.

- جیاوازیێ د ناڤبهرا ئاخڤتنكهراندا بكهیت،  ژ لایێ تهمهن و ڕهگهزیڤه.

- جوداكرنا جۆرێ كونسونانتان، دهمێ ب ڕهخ ڤاولانڤه دهردكهڤن. بۆ زانیاریێن زێدهتر بنێره: (وهیس، 1984: 25).

2.2.2.  دوو: پلهیا دهنگی یان ڕهوت (pitch):

   پلهیا دهنگی بریتییه ژمارا لهرینێن دهنگی د چركهیهكێدا، یان گوهلێبوونا دهنگان تۆ دشێی ئاخڤتنكهری بنیاسی ب لڤینا جیاواز یا لهرینان((Bussmann, 2006: 907 واته، پلهیا دهنگی تێگههشتن وگوهلێبوونا مرۆڤی پهیوهندی ب ڕێژهیا لهرینانڤه ههیه، كو ب  فریكانسا بنهرهت (fundamenate frequency)دهنگی د ماوێ ئاخڤتنێدا دهێنه نیاسین، زێدهبوونا ڕێژهیا لهرینان كاریگهری ل سهر پلهیا گرژبوونا دهنگی و برا ههوایێ د سیهاندا ههیه ، ب بلندترین پلهیا دهنگی (higher pitch) دهێته دیتن و ب دابهزینا ڕێژێ پلهیا نزم(lower pitch) دهێته دیتن. شێوازێ گوهۆرینا پلهیا دهنگی بۆ مهبهستا پهیوهندیكرنێ د دهمێ ئاخڤتنێدا دبێژنێ ئاوازه-intonation ( Ball. 2021: 57 .(

  ئاوازهیا ئاخڤتنێ- intonation ژ ئهنجامێ گوهۆرینێن پلهیا دهنگی د ماوهیێ دیاریكریدا دروست دبیت. پلهیا دهنگی چهمكهكێ دركاندنێیه كو گرێدایه ڕادهیێ لهرینێن ژیێن دهنگی ل دهمێ بهرههمهینانا دهنگییه. پیڤهرێ ئاكوستیكێ ئهوێ ژی فریكانسا بنهرهته- fundamenate frequency كو ب هێرتزێ-  hertz دهێته دهربرین(مووسهڤی، 2024: 55). واته دشێین ههست ب  گوهلێبوونا پلهیا دهنگی بكهین ل دویڤ پیڤهرێ بلند و نزم، ئهڤ تایبهتمهندیا دهنگی ههتا رادهیه كی وهكههڤه ل گهل تایبهتمهندیا  فریكانسا(frequency)دهنگی، كو ل سهر بنهمایێ لهزاتییا لهرینێن دهنگی گرێداینه. فریكانسا دهنگی ب (HZ) hertz دهێته پیڤان، بۆ نموونه: HZ 440= 440cps (خول د چركهیهكێدا)دشێین فریكانسا دهنگهكی ب شێوهیهكێ ئوتوماتیكی بكارهینانا شرۆڤهكرنا فریكانسا بنهرهت یان( pitch meter)دیاربكهین. دگهل هندێدا ژی هیچ پهیوهندیهكا ڕاستهوخۆ د ناڤبهرا پلهیا دهنگی و فریكانسێدا نینه(Crystal. 2008: 369).

   ژلایێ فیسیولوجیڤه دهنگ ب شێوهیهكێ سهرهكی پشت ب ڕێژهیا لهرینێن ژیێن دهنگی دناڤ حهنجهرێدا دبهستیت. واته پلهیا دهنگی ژمارا لهرینێن ژێین دهنگی دناڤ حهنجهرێدا د ماوێ چركهیهكێدا دیاردكهت، ئانكو گۆهۆڕینا پلهیا  دهنگی ژ لایێ درێژی و گرژیێڤه دهنگێن جۆراو جۆر دروست دكهت. زێدهبوونا پهستانا ههوای خوار حهنجهرێ ب كاریگهرییا دووم دهێته دانان ل سهر ڕێژا لهرینان. فریكانسا بنهرهت(fundamenate frequency) زاراڤهكه ئاماژه ب ژمارا لهرینێن پێلێن دهنگێ دووبارهكری یان دهنگی ئالوز د ماوێ ئێك چركهدا،  زێدهبوونا ماوێ لهرینێن ئاسایی د ماوێ ئێك چركهدا،  ئهندامێن دروستكرنێ دوخهكێ دیاریكری وهردگرن. فریكانسا بنهرهت كو ب هێرتز(HZ) دهێنه دهربرین، پترترین سنوورێ فریكانسا بنهرهت د ئاخڤتنا ئاساییا زهلاماندا د ناڤبهرا 60 -240 HZه،  و د ئاخڤتنا ئاساییا ژناندا د ناڤبهرا 180-400HZ ه . تێكرایا فریكانسا بنهرهت د ئاخڤتنا ئاساییا زهلاماندا نێزیكی 120 HZه،  ل دهڤ  ژنان 220HZ ه، و ل دهڤ زاروكان 265 ,HZ (cruttenden,1997:3). واته گوهێ مرۆڤی دشێت جوداهیێ دناڤبهرا دهنگی ئافرهتێ و دهنگێ زهلامیدا بكهت و دهنگێن زراڤ و دهنگێن ستویر ژێك جودا بكهت، ههتا كو دشێت ئاخڤتنكهری ژی بنیاسیت. وهكی ل سهری دیار پلهیا دهنگێ ئافرهتێ ژ پلهیا دهنگێ زهلامی بلندتره، لهوا لهرینێن دهنگێ ئافرهتان ژ لهرینێن دهنگێن زهلامان پترن و دهنگێ زاروكا ژ یێ ئافرهتان زراڤتره لهوا لهرینێن دهنگێ زاروكان پترن. واته پلهیا دهنگی ژ كهسهكی بۆ كهسهكێ دیتر جیاوازه.(O'Connor,1973:101)

فریكانسا بنهرهت، پلهیا دهنگییا ئاخڤتنێ دهستنیشان دكهت، گوهۆرینا فریكانسا بنهرهت د دهمێ ئاخڤتنێدا ب شێوهیهكێ بلند یان نزم دهێته بهیستن. گوهۆرینا فریكانسا بنهرهت ل پشكا دووماهییا پارچهیا ئاخڤتنێ، وهكی بهرههمهینانا ڕستهیێن ڕاگههاندن و پرسیاری د زمانێ كوردیدا دبیته ئهگهرێ گوهۆرینا واتایێ. گوهۆرینا واتادارا پلهیا دهنگی د ئاستێ پهیڤێدا ب تون و د ئاستێ ڕستهیێدا ب ئاوازه دهێته هژمارتن(مووسهڤی، 2024: 56). ههر چهند ژمارا لهرینێن دهنگی زێدهبیت، دهنگ زێدهدبیت و پلهیا دهنگی بلندبیت، ههر چهند ژمارا لهرینێن دهنگی كێم بیت، پلهیا دهنگی نزم دبیت.

3.2.2. سێ: جۆرێ دهنگی(Timbre):

    ئهڤ زاراڤه تایبهتمهندیهكه ب ڕێكا گوهی ههستپێدكهین، گوهدار دشێت بریارێ ل سهرجوداهیا دناڤبهرا دوو دهنگێن هاوشێوهدا، پلهیا دهنگی، بلندییا دهنگی و درێژییا دهنگیدا بكهت. هندهك دبێژنێ Timbre و هندهك دبێژنێ Timber (Crystal, 2008: 485). جۆرێ دهنگی جیاوازی دناڤبهرا دوو ئامیرێن موسیقێدا دهردكهڤیت، دبیت ههڤرابن ل پلهیا دهنگی(pitch)وبلندییا دهنگی(Loudness)بهلێ دوو ئامیرێن جیاواز بهرههمدهینن، وهكی پیانو و كهمانچه.

     ڕونكرنا ئهڤێ چهندێ ئهوه كو ههردوو ئامیره كومهلهكا ئاوازهیێ بلاڤدكهن، ئێك (واته بنهرهتی- fundamental  )یێ زاله ب سهر ئهوێ دیتردا، دوو (هارموونیك-Harmonics)ئاوازهیێن دیترن و دگهلدا دگونجن. د دهمهكیدا  (الرتان-resonator) هندهك ژ ئهوان هارمونان زێدهتر ژ ئهوێن دیتر بهێز دكهت، ئاوازه ژی هندهك تایبهتمهندیان وهردگریت، كو هاریكارییا گوهداری دكهت، جیاوازیێ بكهت د ناڤبهرا دهنگهكی و دهنگهكێ دیتردا، ئامیرهیهكی و ئامیرهیهكێ دیتردا. واته جۆرێ دهنگی كاریگهرییا گوهلێبوونێ ژمارا شهپوليێن ساده دروست دبیت، كو ئهو شهپولێن ئالوز ێن كو دهنگ دگههینیته گوهێ گوهداری، ل گهل لهرینێن ههر ئێكێ و ڕادێ بهرفرههییا دهنگی(عمر، 1997: 31). جۆرێ دهنگی د ئاوازهیا هارموونیدا سهرهلدهت، چونكی مه گۆهـ ل دوو لهرینێن شهپولێن دهنگی یێن هاوشێوه دبیت، د ئهنجامدا مهودایێ ئهمپلودێ زێدهدبیت، دهنگ بهێز دبیت ب مهرجهكی ئێك مهودا ههبیت ( شاهین،1984: 17-19) . واته ئهم دشێین ب دهنگڤهدانهكێ ههر شهپولهكا د دهنگێ ئالوزدا- Complex Sound ههیه بهێز بكهین، ب ئهڤی شێوهی گوهۆڕین جۆرێ دهنگیدا(Timbre)دروست دبن. ئهگهر ئاوازهیا هارموونیك بلند مهزن بكهین، دهنگێ جۆرێ زهلال(Clear Timbre) بهرههمدهێت و ئهگهر ئاوازهیا بنهرهت هارموونییا  نزم  مهزن بكهین، جۆرێ دهنگی كویرتر (Deepened) دبیت(عمر، 1997: 34). پروسێسا بهێزكرنا هندهك شهپولێن دهنگین ئالوز و لاوازكرنا هندهكێن دیتردبێژنێ پالاوتن(Fltiering) (Brosnahan& Malmberg, 1970: 26).

3.2. ئاوازه(Intonation):

    ئاوازه فۆنیمهكا نهكهرتییه، دهمێ ئهم دبێژین ئهڤ زمانه ئاوازهداره، مهبهست ژێ ئهو زمانهنه، كو تێدا ئاوازه وهك بهشهك ژ پێكهاتهیا ڕستێ یان د گۆتنێدا بكاردهێت. ئاوازه د ئاستێ دهنگسازییێدا  كهرهستهیهكێ زمانیێ نهكهرتییه ، پهیوهندییهكا ئالوز ب ئاستێن دیترێن زمانیڤه ههیه، وهكی ئاستێ ڕێزمان، ئاستێ سیمانتیك و پراگماتیك، دیسان چهندین ئهرك و ڕۆلێن تایبهت د زمانیدا بجهـ دهینیت(عهلی، 2014: 230).  ئاوازهیا دهنگی گرێدایه ب ژمارا لهرینێن ژیێن دهنگی د چركهیهكێدا، ژمارا لهرینان پشت ب بلندبوونا ژیێن دهنگی دبهستیت(الخولی، 1990: 169). واته ئاوازه بریتییه ژ بلندبوون و نزمبوونا پلهیا دهنگی د ئاخڤتنێدا (Hardcastle&Gibbon, 2010: 603)، ئهڤ بلند بوون و نزمبوونه گرێدایه ب لهرینێن ژیێن دهنگیڤه، موزیكا ئاخڤتنێ دروست دبیت. ئانكو ئاوازه گوهۆڕینێ ب سهر واتایا پهیڤ و ڕستهیاندا دهینیت، ههروهسا ئاوازه كاردكهته سهر بلند بوون و نزمبوونا دهنگێ، كو ژ ئهگهرێ لهرینێن ژیێن دهنگی دروست بوویه، كهواته ئاوازه دبیته موزیكا زمانی(لیلی، 2010: 2-3)

   هندهك دهنگسازدهمێ باس ل بابهتێ ئاوازێ دكهن( جۆنس-1977، ڕۆچ-1991، جیمسون-1980، هێوینگس-1995)زاراڤێ كێشدار(Problematic) بكاردهینن و سرۆشتی كێشدارێ ئاوازهیێ د دوو ئهگهراندا ژێك جۆدا دكهن:

ئێك: دهستنیشانكرنا واتایا ئاوازهیێ گهلهك یا ئالۆزو ب زهحمهته، دیاركرنهكا هویرا ئهركی ب تایبهتی جۆرێن ئاوازهیێ كارهكێ ئالۆز و ب زهحمهته(موسا،2009: 26)، دهستنیشانكرنا نۆتهی ههر ڕستهیهكێ واتا و ئاوازهیا ئهوێ بێی ئامیرێ(Spectrogram)ناهێته كرن، د ڕاستیدا ئهڤ لایهنێ زمانی هندێ ئالوزه(سركه) ههتا كو ب نۆیترین و پێشكهڤتیترین ئامیره ژی ئهم نهشێین ههمی لایهنان ب هویری دهستنیشانبكهین(ئهمین،1994: 16).

دوو: پێناسهكرن و دهستنیشانكرنا سنوور و ڕاده و پلهیا ئاوازهیێ كارهكێ ب ساناهی نینه، ب گشتی گرانییا ئهڤێ كریارێ د هندێدایه، چاوا دێ شێین ئاوازهیێ ژ دیاردێن دیترێن چنینكاری جۆداكهین، وهكی جۆداكرنا ئاوازهیێ ژ(پلهیا دهنگیpitch)كو توخمهكێ سهرهكیێ ئاوازهیێ یه، (ماوه Duration)كو توخمهكێ سهرهكیێ درێژییا شهپولانه، (بلندییا دهنگیLoudness)كو توخمهكێ سهرهكیێ هێزێیه...هتد. ب ئهڤی شێوهی تێكهلیهك پهیدا دبیت، چونكی ئهڤێن ل سهری مه ئاماژه پێدای بهشێن گرنگن د پێكهینانا پله و پایهیێن برگهیاندا(موسا،2009: 26).   

    ئاوازه گرنگترین دیاردهیا دهنگییه، ههمی یهكهیێن ئاخڤتنێ ب خۆڤه دگرت، هندهك دهنگساز د پولینكرنا خودا ب فونیمێن لاوهكی(secondary phonemes)یان فونیمێن سهروی كهرتی (suprasegmental phonemes  )ددانن و هندهك ب دیاردێن چنینكاری (prosodic features)ددانن. چهند جیاوازی د ناڤكرنێدا ههبیت، ئاوازه یێ ههر بهایێ خۆیێ ههی، ئاوازه ئهو تایبهتیا دهنگییه كو ههمی ئاخڤتنێ ب خۆڤه دگریت و دچیته ناڤ توخم و پێكهێنهرێن ئهوێ ئاخڤتنێدا، ل دویڤ واتا و مهبهسێن دهربرینێ و ههماههنگی دگهل دهم ، جهـ ، پلهیا دهنگی و بارهدۆخێ ئاخڤتنێ ڕهنگكرنهكا موسیقییا تایبهت ل دویڤ بارهدۆخێ ئاخڤتنێ ددهتێ(بشر، 2000: 531).

ئاوازه دبیته ئهگهرێ گوهۆڕینا واتاو مهبهستا ڕستێ، ئاخڤتنكهر ل دویڤ مهبهستێ ئاوازهیێ بلند و نزم دكهتن ب ئهڤێ چهندێ جۆرێن ڕستهیێ بومه ژێك جودا دكهتن، واته((مهبهست له ئاوازه موسیقای قسهیه، گورانی ڕهوتی دهنگه، له چوار چێوهیهكی دیاردا بههوی هێزهوه كونترول دهكرێ، گۆرانه گرنگهكانی ڕهوت تهنها لهسهر برگهی هێزدارهوه ڕوو دهدهن))(كانهبی، 1998: 113). كهواته بلند بوون و نزمبوونا دهنگی ل سهر برگا هێزداره. ئاوازه د ڕستهیهكێدا دشێت چهندین واتایێن جیاواز بدهت، یان واتایێ بگوهۆریت، بهلێ ئهگهر ڕستێ ئاوازه نهبیت، مهبهستا ئاخڤتنكهری دیار نابیت و دێ توشی چهندین ئاریشا بیت، لهوما ڕسته بێی ئاوازه نینه، گوهۆرینا ئهركێ ڕێزمانی د ڕستهیهكێدا واتا و مهبهستێن جیاواز پهیدادبن، ئهڤه ژی ڕۆلێ ئاوازێ دیاردكهت. گوهۆرینا لهرینا ژیێن دهنگی دبیته ئهگهرێ گوهۆرینا ئاوازهیا ڕستێ ، ههر ئاوازه ژی واتایهكا جودا ددهته ڕستێ(ئهمین، 1994: 16)، بلندبوون و نزمبوونا ئاوازهیێ یان گۆهۆرینا ئاوازهیێ د ئاخڤتنێدا دروست نابیت، ئهگهر د گهل جهێ هێزێدا یا ئێكگرتی نهبیت، چونكی گوهۆرینا ئاوازێ ب تنێ ل سهر برگا بهێزه، ئهڤه ژی پهیوهندییا نێزیكیێ د ناڤبهرا هێز و ئاوازهیێدا ددهته دیاركرن كو نهشێین ژێك جودا بكهین، ژبهر هندێ گهلهك جاران مرۆڤ ل سهر واتایهكێ د ڕاوستیت و ل دویڤ هندێ دگهریت، ئهرێ ئهڤ واتایه ئهركێ هێزێیه یان ئهركێ ئاوازهیا دهنگییه، ل دوماهیكێ ئهم نهشێین پشتراست بین(حسان، 1994: 230)، چونكی ئاوازهیێ پهیوهندیهكا بهێز ل گهل هێزێ ههیه، د دهمێ دهربرینا ههر گوتنهكێدا(utterance) دهنگێ خۆ بلند و نزم دكهین، واته نهبتنێ گوهۆرینێ د هێزێدا دكهین، بهلكو د پلهیا  دهنگی ژیدا(pitch)دكهین، هاتنا هێزێ و پلهیا دهنگی ل گهل ئێك، ئاوازهكا (Intonatin)تایبهت دبهخشیت(ویدووسن ، 2009: 68.( ئاوازه ئاماژێ ب سروشتێ پهیوهندییا د ناڤبهرا فرێكهری و وهرگریدا ددهت، ئهڤجا پهیوهندییا دناڤبهرا ئهواندا دبیت یا نێزیك بیت یان یا دوویربیت...هند، بكارهینانا ئاوازێ ههلویستێ سایكولۆژی، كهلتووری، ئاستێ كومهلایهتی یێ ئاخڤتنكهری بۆمه دیاردكهت. گوهدار دشێت ب ڕێكا ئاوازێ ب ساناهی د مهبهستا ئاخڤتنكهری بگههیت(بدوح، 2012: 98-97). واته ئاخڤتنكهر ب ڕێكا ئاوازێ ههلویست و ههست و مهبهستا خۆ دگههینیت.

   ئاوازە چەندین ئەرکان د زمانیدا جیبەجی دکەت، ژبەر هندێ زانایێن زمانی ب مەبەستا دیارکرن و پەسەندکرنا ئەوان ئەرکێن جیاواز چەندین پێناسە دیارکرینە:

- ئاوازه (گۆرینی پلەی(نغمەی) ڕستەیەک بەبێ دەستکاری کردنی وشە و بڕگە و فۆنیم و مۆرفیمی ئەو ڕستەیە پێی ئەوترێ ئاوازە ئەبێتە هۆی گورینی ئەو ڕستەیە)(وەیس، 1984: 93).

- ئاوازه ((گۆرینی لهرینهوهی ژێكان دهبێته هوی گۆرانی ئاوازهی ڕسته. و ههر ئاوازهش واتایهكی جیا به ڕسته دهبهخشێ))(ئهمین، 1994: 16).

-  ((ئاوازهی ڕسته شێوه و نموونهكانی گۆرانی ڕهوتهكه ڕوودهدهن))(كانهبی، 1998: 113).

- ئاوازه بریتییه ژ بلندبوون و نزمبوونا پلهیێن دهنگی د دهمێ ئاخڤتنێدا(علی، 2013: 114).

    د ئهڤان پێناسهیێن سهریدا دهێته دیتن، ئاوازه ڕاستیهكا فۆنهتیكی یه پهیوهندییهكا بنهرهتی ب گوهۆڕینا پلهیا دهنگیڤه ههیه، گوهۆرینا پلهیا دهنگی ژی گرێدای ڕێژهیا لهرینێن ژیێن دهنگییه، لهرینێن ژیێن دهنگی ژ لایێ گوهلێبوونێڤه ب فریكانسا بنهرهتی دهێنه نیاسین. ئهڤه ژی واته ئهو ڕاستییا فۆنهیتیكی ل شێوهیێ فونۆلۆجیدا شێوه و نموونهیێن پلهیا دهنگی ڕێكخستینه كو شیانا جوداكرنێ ههیه، چونكی ئهرك و واتایێن جۆراو جۆرد زمانیدا بجهـ دهینیت، بهلێ دهمێ پهیوهندییا ئاوازهیێ ب واتایا گشتی و واتایا ئالوز دهێته ههبوونێ زمانڤان ئاماژه ب كومهلهك پیڤهرێن دیتر دكهن، وهكی پلهیا دهنگی، پلهیا لهزاتییا ئاخڤتنێ (tempo) و ههروهسا ئاماژه ب هێمایێن لڤینان(gusture) دكهن، مینا لڤینا دهست، چاڤ و لێڤ دگهل ئاخڤتنێدا و هندهك جورێن دهنگی ، مینا دهنگی ههناسهیی(breath voice) ، ئهڤ بگۆره ل گهل پلهیا دهنگی دشێن واتایا كروكی بێخنه سهر واتایا گشتییا ئاوازهیێ، سیمایێن پروسودی د ئاوازێدا ب تایبهتی و د زمانیدا ب گشتی بهشدارییهكا چالاك ههیه (كانهبی، 1998: 113-114). واته ب ڕێكا هێمایێن زمانی و نهزمانی واتایا كروكی بێخینه سهر واتایا گشتییا گوتهكه(گۆتنێ)، ئهڤه ژی مهبهستا سهرهكییا بابهتییه كو پهیوهندی ب واتایا پراگماتیكێڤه ههیه(علی ، 2013: 115).

4.2. كومهلا تونێ ( Tone grops ):

       زمانڤانان ژ گوشهنیگایێن جۆدا جۆدا، زاراڤێن جۆراو جۆر بو ئهڤێ مهبهستێ دهستنیشانكرینه، وهكی: كومهلا ئاوازهیێ (Intonation grops)، كومهلا ههناسێ (Breath grops)، كومهلا تونێ(Tone grops)، كومهلا واتایێ(Sense grops)، یهكهیێن تونێ (Tone-units) و دهستهواژێن فۆنۆلۆجی( Phonological phrases) د گهل هندێدا ژی ڕێكهڤتنا گشتی ل سهر پێكهاتا ژ ناڤدا دا ههیه ((Cruttenden, 1997: 29.

     تمام حسان ل سالا1955ێ بۆ زاراڤێ كومهلا تونێ زاراڤێ المجموعه الكلامیه- كومهلا ئاخڤتنێ بكارهینایه. ب دیتنا ئهوی كومهلا ئاخڤتنێ زنجیرهیهكا دهنگییا پێكڤهگرێدایه دهنگێن زمانیڤه د دهمێ ههر ههناسهیهكێدا د ناڤبهرا دوو ڕاوهستاناندا. ب ئهڤی شێوهی بهشێ ههلبژارتی دشێت ڕستهیهك یان پهیڤهك بیت. دویڤدا دهێت باس ل زاراڤێ كومهلا واتایێ(المجموعه المعنویه) دكهت، ئهو ڕستێن درێژ ئهوێن نهشێن ب ئێك ههناسه دهرببرن، ئاخڤتنكهر ڕستێ دابهشی دوو بهشان دكهت و ههر بهشهكی ب ههناسهكا سهربهخۆ دهردبریت. ههر بهشهكێ ڕستێ دبیته كومهلهیهكا ئاخڤتنێ ، چونكی دكهڤیته د ناڤبهرا دوو ڕاوهستاناندا، بهلێ ئهڤ كومهلێن ئاخڤتنێ واتایا ئهوان پێكڤه گرێدایه، واته ههردوو بۆمه كومهلهیهكا واتایێ پێكدهینن. واته ههر ڕاوهستانهك كومهلهیهكا واتایێ دروست دكهت(حسان، 1955: 168)، بۆ نموونه:  -

1- ‖- نهسرینێ وانه خواند-‖.

2- ‖- كچا من-‖ ئهوی دهرگههی بگره-‖.

   ههر وهكی د ڕستهیێن سهریدا دیار د ڕستهیا ئێكێدا، مه كومهلهیهكا ئاخڤتنێ و واتایێ ههیه، بهلێ د ڕستهیا دوویێدا، كو كهڤتییه د ناڤبهرا دوو ڕاوهستاناندا، ههر بهشهكێ ڕستێ دێ بیته كومهلهیهكا ئاخڤتنێ، بهلێ ههردوو كومهلێن ئاخڤتنێ مه ئێك كومهلا واتایێ ههیه، چونكی واتایا ڕستێ پێكڤه گرێدایه. كومهلا واتایێ زاراڤهیهكێ گشتییه، بهلێ كومهلا ئاخڤتنێ زاراڤهیهكێ دهنگسازییه. ئاخڤتنا دروست ژ لایێ واتایێڤه كومهلا واتایێ پێكدهینیت و كومهلا واتایێ دبیت كومهلهك یان چهند كومهلێن ئاخڤتنێ بن(حسان، 1955: 168).

    دئاستێ فۆنۆلۆجیێدا کومەلا تونێ(tone grops) وەکی یەکەیەکا سەرەکییا (intonation) ئاوازهیێ تەماشە دکەت، هەر وەسا ب مەزنترین یەکا ئاوازهیێ دهێتە دانان. کومەلا تونێ ژی چەند پەیڤەکن کو ل دویڤ پێیرەوا ڕێزمانی لێکداینە، زنجیرەیەکا ئاخڤتنێ د نوینیت، ئەڤ ئاخڤتنەیە ژی ب شێوەیەکێ ساناهی بەرهەم هینایە. دگەل هندێدا مەرج نینە دەرکەڤتنا یەکەیێن تونێ (toneunit)د ڕستەیەکێدا یان پارستەیەکێدا ب شێوەیەکێ ڕێک و یەکسان هەمان دەم جهـ هەبیت، چونکی تون(tone) دڤێت ل جهێ برگا هێزا (tonicity) د چارچوڤێ گوتنێدا تەماشە بکەت،  بەرێخۆ ب دەینە جۆرێ ئاراستەکرنا گوتنێ، هەر چ بڕگەیا هێزا (tonicity) ژلایێ درکاندنێڤە ل دویڤ بلندبوون وکەڤتنا پلهیا دهنگی(pitch) دیار دبیت، ئەو برگە ژی ب دیارترین برگا ناڤ ڕستێ دەربرییە ، و دکەڤیتە سەر گرنگترین پەیڤ یان کەرەستێ فەرهەنگی د ڕستهیێدا، هەروەسا زۆرترین زانیاریان هەلدگریت، كهواته ئەو ڕستەیە زورترین زانیاریان ب خۆڤە دگریت(عەلی، 2014: 234). کومەلا تونێ ژی ژ(کروک، پێش کروک و پاش کروک) پێکدهێت، ب دیتنا کریستالی کروک جهەکێ بنەرەت دناڤ یەکەیا تونێ(toneunit)دا هەیە ب واتا (تەمامبوونcompleteness  ) لێک ددەتەڤە، کروک بەرزترین پلهیا  دەنگی(pitch) د گوتنێدا وەردگریت (crystal,207:1969).

    ژبهر هندێ گهلهك جاران ئاخڤتنكهر مهبهستا گوتنێن خۆ ژ لایێ پراگماتیكیڤه د ئاستێ ئاوازهیێدا بهرجهستهدكهت، كو هێزا برگهیا (tonicity) ب فۆنیم د دانیت، واته وهكی فونیمهكێ سهرهدهریێ دگهل دكهتن و ئهركێ گوهۆڕینا مهبهستا گۆتنێ دیاردكهت، بۆ نموونه د ڕێزبوونا كهرهستهیێن گۆتنهكا ئاساییدا، زانیاریێن كهڤن دهستپێكێ دهردكهڤن و زانیاریێن نوی د ئێخنه سهر زانیاریێن كهڤن، بۆ دیاركرنا ئهڤی باری ل سهر ئهوی دهوروبهری د ڕاوستیت یێ ئاخڤتن تێدا هاتییه بكارهینان، واته تێكهلی زانیاریێن دهوروبهری و بارهدۆخێ ئاخڤتنێ دبیت. ئهگهر هێزێ بێخینه سهر كهرهستهیهك ژ كهرهستهیێن گۆتنێ، بۆ دیاركرن یان دهرێخستنا ئهوی كهرهستهیه دناڤ كهرهستهیێن دیترێن گۆتنێدا، ئهڤه ژی دبیته هێزهكا دهوروبهرێ واتایی كو ب ئاوازه دهێته ناڤكرن، كهواته ئاخڤتنكهر ب مهبهست ئاوازهیێ بكاردهینیت، بۆ هندێ داكو جهختێ ل سهر بهشێ گرنگێ گۆتنێ بكهت و سهرنجا وهرگری بخۆ ب ڕاكێشیت، ههروهسا هزر و بیرێن وهرگری بهرهڤ ئهوێ كهرهستهیی ببهت،  یێ كو د گۆتنێدا یێ گرنگه و ب مهبهستا جوداكرنا ئهوان زانیاریان دگهل زانیاریێن كهڤن (عهلی، 2013: 116-117).

      یهكهیێن فۆنۆلۆجی ژ لایێ ههرهمهكی ڤه  چوار پله ههنه، ئهوژی(كومهلا تونێ، كومهلا هێزێ، برگه و فۆنیم) پهیوهندی دناڤبهرا ئهواندا ئاساییه ، واته كومهلا تونێ ژ پێنگاڤهكێ یان زێدهتر پێكدهێت ، ههر پێنگاڤهك ژ برگهیهكێ یان زێدهتر پێكدهێت و ههر برگهیهك ژ فۆنیمهكێ یان زێدهتر پێكدهێت(Roach,1983:145). ئهو زاراڤهیێن ژبۆ شرۆڤهكرنا ئاوازهیێ بكاردهێن، بۆ ئاماژهكرنێ  ب پلهیا دهنگی(pitch) یان جوداهییا تونێ د ههر ئاخڤتن و دهربرینهكێدا ب كومهلا تونێ دهێته ناڤكرن.

· ههر دهربارهی كومهلا تونێ ب دیتنا(فهتاح)ی، كومهلا تونێ ژ چهند ڕهگهزان پێكدهێت ئهو ژی: ناوك/كروك، پێش كروك و پاش كروكن( (Fattah, 1997:62

1- كروك/ ناوك (Nucleus): كروك گرنگترین ڕهگهزه د كومهلا تونێدا، ڕهگهزهكێ بنهرهت وب خورتییه دڤێت ههبیت، ههر ڕستهیهكێ كروكهك ههیه،  كروك لڤینا پلهیا دهنگی یا سهرهكی(pitch)ههلدگریت. كروك ئهركێ دهرێخستنا زانیاریێن نوی د ناڤ كومهلا تونێدا ب جهـ دهینیت، ئێك ژ ئهركێن ئاوازهیێ ژ ئێك جۆداكرنا زانیاریێن كهڤن و نوییه، ههر كومهلهكا تونێ ب تنێ ئێك كروك ههیه، واته زورترین زانیارییان ههلدگریت، بۆ نموونه:

3- چهند گۆل چاندن؟

دوو

  د ئهڤێ نموونهیا سیێدا (دوو) كروكه، ئهڤه سادهترین تون د زمانیدا پێكدهینیت، چونكی ژ ئێك برگه پێكهاتییه و پهیوهندی ب دهوروبهریڤه(context) ههیه، د ئهڤێ نموونهیێدا مه پێش كروك و پاش كروك نینن، چۆنكی تنێ مه ئێك برگه ههیه، كهواته د ئهڤی جۆرێ ئاوازهیێدا ب تنێ مه هێز و تون ههنه، مه پێش ئاوازه و پاش ئاوازه نینن.

2- پێش كروك(Pre-nucleus): پێش كروك  دشێت ل ئاستێ نزم بیت، كو پلهیا دهنگی(pitch) ههر ل ئاستێ نزم دمینیت، ههتا دگههیته كروكی یان ژی دشێت بلند بیت، كول وێری پلهیا دهنگی(pitch) ل سهر خۆ نزم دبیت ههتا كو دگههیته كروكی، بۆ نموونه:

4- چهند گول چاندن؟

ئهوان دوو گول چاندن.

د نموونهیا چارێدا پێش كروك ههیه، كو ئهو ژی(ئهوان)ه ، واته ئهگهر گروپێ تونێ ژ كروكی دهستپێكر ل ئهوی دهمی مه پێش كروك نابیت، وهكی: دوو گول چاندن. ل ڤێره مه پێش كروك نینه.واته پێش كروك ئارهزومهندانهیه.

3- پاش كروك(Post-nucleus):   پاش كروك ئهوان ههمی ڕهگهزان ب خۆڤه دگریت ئهوێن پاش كروكی دهێن، شێوه و نموونهیێن پلهیا دهنگی پاش كروكی ژ ئهگهرێ لڤینا كروكی دهێنه نیاسین، گوهۆڕینێن جۆراوجۆر یێن  پاش كروكی دشێن كارتێكرنێ ل سهر واتا و ههلویستێ ئاخڤتنێ بكهن ، بهلێ نهشێن كارتێكرنێ سهر واتایا ڕێزمانییا ئاخڤتنێ بكهن، بۆ نموونه:

5- چهند گول چاندن؟

دوو گول چاندن.

د نموونهیا پێنجێدا پاش كروك ههیه، كو ئهو ژی(گۆل چاندن)ه، كهواته پاش كروك  ژی ههر وهكی پێش كروكی ئارهزومهندانهیه. (Fattah,1997:62). كهواته د كومهلا تونێدا كروك ب خورتییه و دڤێت ههبیت، بهلێ نه مهرجه پێش كروك و پاش كروك ههبن، چونكی كومهلا تونێ  ب كێمیڤه ژ برگهیهكێ پێكدهێت.

3.  پشكا دوویێ:

1.3. بكارهینانا زمانی:

      بكارهینانا زمانی و بهرجهستهكرن د ئاخڤتنێدا ئێك ژ ئارمانجێن گرنگ و سهرهكیێن ڤهكۆلینێن پراگماتیكێ دهێته دانان، چونكی پراگماتیك گرنگیێ ب زمانێ بكارهاتی د دهوروبهریدا ددهت. زمان لایێ ههر تاكهكی ژ تاكێن جڤاكی بوویه ڕهفتارهكا ڕۆژانه و بهردهوام ل گهل تاكهكهسێن دیتر یێن ناڤ جڤاكیدا بكاردهینن، ب هاریكارییا زمانی تاكهكهس هزر و بۆچوونێن خۆ دهردبرن، كهواته مرۆڤ زمانی بۆ جێبهجێكرنا حهز و ئارهزویێن خۆ بكاردهینیت، داكو بگههیته ئارمانج و مهبهستێن خۆ، بێگومان بهرجهستهكرنا ئهوان ئارمانجان ب ڕێكا زمانییه، كو د ناڤبهرا ئاخڤتنكهرێن زمانیدا دهێته ئهنجامدان(مزید، 2010: 18). زمان پێكهاتهكا سهربهخۆیه ل دویڤ یاسایێن ڕێزمانی ب ڕهنگهكێ ڕێكخستی كاردكهت، ئهڤ ڕیكخستنه ڕێكهكا سهرهكییه كو كریارا گههاندنا زمانی پێ بهێته ئهنجامدان(خالد، 2010: 89).

  ئانكو مرۆڤ زمانی بكاردهینیت، بۆ گههاندنا مهبهستان و جێبهجێكرنا ئارمانجان، یان بۆ تێگههشتنێ دناڤبهرا ئاخڤتنكهری و گوهداریدا ئهڤه ژ لایهكی، ژ لایهكێ دیترڤه بۆ جێبهجێكرنا ئهوێ مهبهستا ئاخڤتنكهری دڤێت، ڕولێ زمانی ب تنێ ئهركێ گههاندنێ نینه، بهلكو مرۆڤ هندهك كاران ب زمانی ئهنجام ددهت، ههكه زمان نهبیت، ناهێنه ئهنجامدان(Haslett, 2008:4 )، كهواته د راستید ئهركێ زمانی ب تنێ ڤهگۆهاستنا ئاخڤتنێ و وهسفكرنا ژیواری نینه، چونكی زمان وهكی ئامرازهكێ پهیوهندیكرنێ تنێ نینه، بهلكو تاكهكهس دشێت ئهوان ئهرك و كاران پێ جێبهجێ بكهتن، كو ڕهنگه بێی ههبوونا زمانی جێبهجێكرنا كارهكێ ب ساناهی نهبیت.ههروهسا مودێلێن بكارهینانا زمانی سنووردارنینن ب ئێك جۆر، بهلكو بۆ ئێك مودێلێ چهندین جۆر و مودێل ههنه، وهكی(دانوستاندنا ئاسایی، ئاخڤتنێن ئالوز، گرێدانا گرێبهستان، نامه گوهۆرین، هندهك نموونێن ئهدهبی، چیرۆك و ڕومان...هتد)داهێنانێن كومهلایهتی، ئێكه ژ ئارمانجێن گرنگێن بكارهینانا زمانی. بههرا پتریا پهیوهندیێن جڤاكی ژ ئهنجامێ ب دهستڤههینانا كارێ زمانی درۆست دبن، ئهڤجا نێزیك بن یان دوویربن،  بۆ نموونه دهمێ تاكهكهس گهلهك جاران د ڕهفتارهكا خهلهتدا كریارهكا خراپ نیشانددهت، بۆ هندێ داكو ئهوی وێنهی یان ئهوێ كریارا نهشرین دناڤ جڤاكیدا ڕاستڤه بكهتن، ئێكهم كارێ دكهتن جێبهجێكرنا كریارهكا زمانییه ، كو ب ڕێكا ئهوێ كریارا زمانی دێ گۆتنا خۆ ڕونكهتن و ب  دروستی كا چ مهرهم ب ئهوێ كریارێ ههبوو، دێ ب ڕێكا زمانی ڕاستڤهكهتن، بۆ هندێ داكو داخوازا لێبورینێ بكهتن یان بهرگریێ ژ خۆ بكهتن، یان داخوازێ ژ كهسێ بهرامبهر بكهت لێ ببوریت، بۆ ژێبرنا ئهوان گۆنههان، ئهڤه ژی ب ڕێكا داخوازا لێبوورینێ، وهكی:

6-  داخازا لێبورینێ دكهم بۆ ئهوی كاری من كری.

ههر وهكی دیاركری د نموونهیا ژماره (6)دا، جۆرێ پهیوهندیێ دێ چیته بارێ ئاسایێ بهری هینگێ(الشهری، 2004: 25).

    ب ئهڤی شێوهی مرۆڤ ههست ب ئهوێ چهندێ دكهت، ئهوا گوهـ لێدبیت ، ب ڕێكا كردهیا زمانی وێنهیێ خۆ ل دهڤ جڤاكی جوان بكهت، ئهو ژی ب ڕێكا ئاخڤتنێ، ب شێوهیێ بهرگری كرنێ بیت ژخۆ یان ڕاستڤهكرن بیت، یان شرۆڤهكرن بیت، دڤێرێدا بۆ مه هێزا بكارهینانا زمانی د ئاخڤتنێدا دیاردبیت. بوارێ بكارهینانا زمانی ئاخڤتنه و ئهو كارهینانا ب ڕێكا گۆتنهكێ دبێژنێ كارێ گۆكردنی(گوهداریكرنا) ئاخڤتنێ. گوكردن چالاكیهكا سهرهكییه، كو سرۆشتهكێ پراگماتیكی بكارهینانا زمانی ددهت، ب ئهوێ سیفهتێ كو خالا گوهۆرینێ یه، ب شێوهیهكێ كرداری ب ڕێڤهدچیت، كو دهوروبهرێ ئاخڤتنێ درۆست دكهت، ب تایبهتی د ئهوی دهوروبهرێ تێدا بكاردهێت، دناڤبهرا ئاخڤتنكهری و گوهداریدا،  كهواته ب كارهینانا زمانی ژبلی فورمێ دهرڤه یێ زمانی فورمێ ناڤدا ژی یێ زمانی بخۆڤه دگریت، كو تێدا واتاو مهبهستێن ئاخڤتنكهری و زمانێ ئهوی دیاردبن. شێوه و واتایا گۆتنێ كاریگهری ل سهر دهربرینێ ههیه و مهبهست و ئارمانجان دیاردكهت، بۆ نموونه:-  وهكی ئاخڤتنا كهسهكی بۆ ههڤالێ ئهوی  دبێژیتێ:

7- ته دڤێت پیاسهكێ بكهین؟ كهسێ ئێكێ: بهلێ. كهسێ دوویێ: ئهزێ پهریشانم.

 ئهگهر تهماشهی ئهڤان دوو بهرسڤێن د نموونهیا(7)دا بكهین د بهرسڤا كهسێ ئێكێدا، پشت ب پرسیارێ بهستییه دبێژیت بهلێ، ژ لایێ ڕێزمانیڤه ئێك پهیڤ دهربرییه و ژ لایێ واتایێڤه بهرسڤهكا لۆجیكییه ، بهلێ د بهرسڤا كهسێ دوویێدا ب شێوهیهكێ ب ڕێز و نهراستهوخۆ، دهلالهت ژ بابهتهكی دهت، كو داخوازا لێبوورینێ دكهت، بهرچاڤ وهرگرتنا دهوروبهری بۆ ئاخڤتنكهری ڤهدگهریت، ب ئهوی سیفهتی ئاخڤتنكهری پرسیار ل سهركری، دهم و جهێ ئاخڤتنێ بهلگهنه بۆ بهرسڤێ، ل دویڤ ئهوی دهوروبهری ئهڤ بهرسڤێن هاتینه دان گونجاینه و واتایا تهمام ههیه، ب واتایا پراگماتیكی ههر ئهڤ چهندهیه ڕۆلی دبینیت گۆتنێدا، ژبهر هندێ دهربرین دبنه بنهما د كارهینانا زمانیدا (الشهری، 2004: 27- 28).

2.3. پرۆسهیا پهیوهندیكرنێ:

     زمان وهك كهرهستهیهكێ سهرهكی یێ پهیوهندیكرنێ دهێته دانان، مهبهست ژ پهیوهندیكرنێ گوهۆرینا بیر، هزر ، زانیاری، ههست و سۆزانه، د ناڤبهرا تاكه كهسێن جڤاكیدا، ئهڤ چهنده ب ڕێكا كردهیا پهیوهندیكرنێ دهێته ئهنجامدان. ب دیتنا هالیدای كردهیا پهیوهندیكرنێ پهیوهندییهكا ئاساییه د ناڤبهرا دوو كهساندا د بارودۆخهكێ  دیاریكریدا پێدڤی ب ئاماژهدانا دهوروبهرهكێ دهرڤه یان ناڤدا، كو پهیوهندی ب خۆدێ ئاخڤتنكهریڤه ههیه، ڕولێ كومهلایهتی كو ئاخڤتن ل سهر كرییه (المتوكل، 2010: 55). ئاخڤتنكهر ئهو واتا و ڕامانێن د مێشكێ خۆدا ب ڕێكا گۆتنێ (هێمایێن دهنگی) دهردكهت، ب ڕێكا شهپولێن ههوای ئهو دهنگ بۆ وهرگری دهێنه ڤهگوهاستن، وهرگر ب ڕێكا گوهی ئهوان شهپولێن ههوای وهردگریت، دهنگان ئاراستهی مێشكی دكهت ژبۆ شرۆڤهكرنێ. د ئهڤێ كریارێدا مهرجێ ههبوونا كودێ ههڤپشكی زانیاریێن زمانی د ناڤبهرا فرێكهری و وهرگریدا مهرجهكێ بنهرهته ژبۆ سهركهڤتنا كریارا گههاندنێ، ئهگهر ئهڤ مهرجه نههێته پهیرهوكرن سهركهڤتن ب دهستڤه ناهێت(خالد، 2010: 89). پێدڤییه كودێن ههڤپشك دناڤبهرا ئاخڤتنكهری و گوهداریدا ههبن دا كو كریارا پهیوهندیكرنێ یا سهركهڤتی بیت.  

     ئارمانجا سهرهكی ژ پهیوهندیكرنێ فڕێكرن و گههاندنا پهیامێیه، د ناڤبهرا دوو كهساندا یان زێدهتر دهێته ئهنجامدان، كهواته ئهو ڕێكه یا ئاخڤتنكهر بكاردهینیت ب مهبهستا ڤهگوهاستنا پهیامێ بۆ گۆهداری(وهرگر)، ههروهسا پهیوهندیكرن ب دوو ڕێكان دهێته جێبهجێكرن: ئێك: پهیوهندیكرن ب ڕێكا زارهكی. دوو: پهیوهندیكرن ب ڕێكا نڤیسینێ(لاینز، 1987: 222).  ڕێكا زارهكی ب ڕێكهكا سهرهكییا پهیوهندیكرنا زمانی دهێته دانان، چونكی ژ لایێ مێژوویڤه زارهكی پێش نڤیسینێ پهیدا بوویه و ب پهیوهندیهكا ڕاستهوخۆ دهێته هژمارتن.  گههاندنا ههر پهیامهكێ بتنێ ب رێكا گرێ ، لارسته و ڕستهیان نینه، بهلكو گهلهك جاران ئاخڤتنكهر ب ڕێكا هێمایێن زمانی یان نهزمانی پهیاما خۆ دگههینیته گۆهداری، كهواته گهلهك جاران ئاخڤتنكهر پێدڤی ب دهوروبهرییه بۆ گههاندنا پهیامێ ئهڤه ژی ب یاسا و بنهمایێن پراگماتیكێڤه پابهند بیت. ئانكو پروسێسا پهیوهندیكرنێ ل ئهوی دهمی دێ یا سهركهڤتی بیت، دهمێ وهرگری شیانا شرۆڤهكرنا ههمان پهیامێ ههبیت، ئهوا ئاخڤتنكهری بهرههمهینای، ئهگهر بهروڤاژی پروسێسا پهیوهندیكرنێ یا سهركهڤتی نابیت.

د ڕاستیدا پهیوهندیكرن د سیستهمێ پهیامێدا ل سهر بنهمایێ خواستا زمانی هاتییه دانان، كو پێدڤی ب زانیاریێن ئاخڤتنكهرییه، نهكو شیان و چالاكیێن ئهوی، كهواته ئهو زانیاریێن نهدیار و ڤهشارتی ئهوێن دهربارهی زمانی دزانیت، ژبهر هندێ دێ بینین گهلهك جاران پهیاما ئاخڤتنكهری مهبهستا دیارا پهیوهندیكرنێ دیارناكهتن (زكریا، 1980: 260-261)، بۆ نموونه: دهمێ  كهسهك دبێژیت، خارنا گهرمه، ئانكو هشیاربه دهڤێ خۆ نهسوژی. بهر هندێ پهیاما ئاخڤتنكهری ل ئهوی دهمی دێ یا سهركهڤتی بیت دهمێ دكهینه دناڤ دهوروبهریدا، ئانكو بكارهینانا زمانی د دهوروبهریدا واتا و مهبهستا ئاخڤتنكهری دیاردبیت. ل بهرچاڤ وهرگرتنا واتایا پراگماتیكی، بهشهكێ زۆرێ كێشه و گرفتێن پهیوهندیكرنێ پێ دهێنه چارهسهركرن، ب ڕێكا دهوروبهرێ ئاخڤتنێ، وهكی فرهواتایی و هاوبێژی...هتد، نابنه ئهگهرێ تهمومژیێ و تێكدانا زمانی(محوی، 2008: 115).

3.3. واتایا پراگماتیكی:

د پروسێسا پهیوهندیكرنێدا بۆ تێگههشتنا واتایێ، ب تنێ زانیاریێن فهرههنگی و شارهزابوون د یاسایێن زمانیدا تێرا هندێ ناكهت، د دهربرینا ئهوان ڕستهیان بگههی ئهوێن پروسێسا پهیوهندیكرنێدا بكاردهێن، چونكی گهلهك جاران ئاخڤتنكهر چهندین جۆرێن دهربرینان بكاردهینیت و ئاراستهی وهرگری دكهت، واته ژبلی واتایا سیمانتیكی چهندین واتایێن دیتر ددهت، ئهڤه ژی وه ل گوهداری دكهت پێدڤی ب هوكارێن دیتربیت كو هاریكارییا گوهداری بكهت داكو د ئاخڤتنا ئاخڤتنكهری بگههیت(علی، 2019: 51). هندهك ڕسته دهوروبهرهكێ دیاریكریدا، بكارهینانا ئاوازهیێ یان جهختكرنا كهرهستهكی ژ ئهگهرێ هێزێ یان گوهۆرینا پلهیا دهنگی، ژبلی هێمایێن زمانی هێمایێن نهزمانی ژی ڕۆلهكێ گرنگ دیاركرنا واتایێدا دبینن، ئهڤجا ئهڤ هێمایه ب تنێ یان ل گهل هێمایێن زمانی بهێن. ئهو گۆتنه د ێ واتایهكا بهروڤاژی دهت، بۆ نموونه(تویا زیرهكی) ئهگهر چاڤ نقاندن دگهلدا بیت ، دێ واتایا بهروڤاژی گههینیت، واته  ڕسته دهوروبهرێن جیاوازدا واتایێن جیاواز دگههینیت(بالمر، 1981: 48). واتایا پراگماتیكی ئهوان مهبهستان بخۆڤه دگریت، كو پێدڤینه ژ لایێ پراگماتیكیڤه بهێنه شروڤهكرن، چاوانییا بكارهینانا یاسایێن پراگماتیكی د گوتنێدا. شرۆڤهكرن و لێكدانا پراگماتیكی بۆ ههر گۆتنهكێ یان ههر دهربرینهكا زمانیدا ڕستهبیت، گوتاربیت یان دهق بیت .

4.3. مهبهستا پراگماتیكی:

     مهبهست بریتییه ژ حهز و ئارهزوویا مرۆڤی بۆ ئهنجامدانا ههر كردهیهكا زمانی یان نهزمانی، ئانكو دهمێ كهسهكی بڤێت كردهیهكێ ئهنجام بدهت، حهزو ئارهزوو و شیانێن خۆ دئێخیته سهر ئهوێ كردهیێ بۆ هندێ داكو بگههیته ئهنجامی. گومان تێدا نینه ههر كردهیهك بۆ گههشتنا ئارمانجهكا دیاریكری بكاردهێت. واته چهمكێ مهبهست چهند واتایان بخۆڤه دگریت، ئێك:  ئاماژه ب ئارهزوویا كهسی(الارادة) دكهت، دوو:  ئاماژهكرنه بۆ واتایا گۆتنێ(الخطاب)، سێ: ئاماژهكرنه ب ئارمانجا گۆتنێ(الشهرى, 2004: 188) . دهمێ ئاخڤتنكهر ئاخڤتنا خۆ دهردبریت كا چهند كارڤهدان ل گوهداری كرییه، ئانكو  ئاخڤتنكهر چهند شیایه كاری ل گوهداری بكهت، وهكی(ڕازیبوون، نهرازیبوون)و مهبهستا ئاخڤتنكهری چییه، هوشدارییه، نهرێكرنه، ئاگههداركرنه و ئاموژگارییه,...هتد، واته ئاخڤتنكهر ژبلی واتایا بنهرهتی دهربرینێ ژ واتایهكا دیتر دكهت، ئهوا ئاخڤتنكهری مهبهست پێ ههی و ئهوێ كاریگهریێ ل دهڤ گۆهداری درۆست بكهت، بۆ گههاندنا ئهڤێ مهبهستێ پێتڤییه، بارودۆخێ ئاخڤتنێ، دهوروبهر، پهیوهندییا دناڤبهرا ئاخڤتنكهری و گۆهداریدا، ل بهرچاڤ بهێنه وهرگرتن . دیسان ب هاریكارییا تونا ئاخڤتنێ ئهم دشێین د مهبهستا ئاخڤتنكهری بگههین، ئهو كهرهستێ جهختێ ل سهر دكهت، مهبهست ژ(ئاگههداركرنه، پرسیاركرنه یان نهرازیبوونه)   ئهم دشێین د مهبهستا ئاخڤتنكهری بگههین.(Austin, 1962: 73-74).

   بێگومان ههر كردهیهكا زمانی مهبهست و ئارمانجێن دیاریكری بهرههم دهینیت، كو گۆتن جۆرهكێ كردێن زمانی دهێته دانان، گهلهك جاران ئهڤ گۆتنه مهبهستداره و ئارمانجهكا تایبهت ل پشت ئهوێ گۆتنێ ههیه. ئهو مهبهستا ئاخڤتنكهری دڤێت بگههینیته گوهداری، ب ڕێكا فورمێن زمانی و دهوروبهری، چونكی مهبهستا ئاخڤتنكهری ب ڕێكا دهوروبهری دزانین. واته ئاخڤتنكهری دهندهك باراندا مهبهستهكا ڤهشارتی ههیه، ژبهر ههر هوكارهكێ ههبیت(ئاینی، كومهلایهتی وجڤاكی...هتد)ڕاستهوخۆ نابێژیت، ژبهر هندێ  ژلایێ پراگماتیكیڤه مهبهستا ڕستێ بۆ جۆره ڕستهیهكا دیتر دبێژیت، بهلێ پهیوهندی ب مهبهستا ڤهشارتیڤه ههیه(الشهرى, 2004: 189). پراگماتیك سهرنجراكێشه، چونكی كا چاوا خهلك ژ لایێ زمانی د ئێك و دوو دگههن، بهلێ د بوارێ خواندنێدا دبیت بێزاركهربیت، چونكی پێدڤی ب تێگههشتنا خهلكی ههیه، ئهوا د مێشكێ ئاخڤتنكهریدا(Yule, 1996:4 ).

5.3. ئاوازه و گۆتن- ( Utterance):

گۆتن، ڕستهیا بكارهاتییه د دهوروبهرهكێ دهستنیشانكریدا، واته گۆتن بهرههمێ واتایا ڕستێ و دهوروبهرییه (عهلی، 2011: 56)، ب ئهڤی شێوهی ڤهكۆلین ل گۆتنێ بریتییه شرۆڤهكرن و لێكدانا ڕستهیێ د كارهینانێدا، ئهو گۆتنا بكاردهێت ب شێوهیهكێ یهكسان د گهل كومهلا تونێ دهركهڤیت، ئهڤه ژی ئاستهكێ نوی یێ پهیوهندیێ د ناڤبهرا ئاوازهیێ و گۆتنێدا دروست دكهت. ئهو پهیوهندییا دناڤبهرا ئاوازهیێ و گۆتنێدا درۆست دبیت، پێدڤییه دوو بواران ل بهرچاڤ وهربگرین:

1- ئاوازه بكاردهێت ، داكو تیشك و سهرنجا گوهداری(وهرگر)ی ب ڕاكێشیت، بۆ ئهوان كهرهستهیێن د پهیاما خودا گرنگی پێدای ههروهسا ئاوازه بكاردهێت بۆ ڕێكخستنا ڕهوشتێ گفتوگۆیێ د بارێ تیشك و سهرنجێدا(attention focussing)دانانا هێزا (tonicity) ل سهر برگهیهكا گونجای د كومهلا تونێدا، بۆ ئهوێ واتایا ژ ههمیان گرنگتره.

2- ئاوازه بۆ ڕێكخستنا ڕهوشتێ ئاخڤتنێ بكاردهێت، ئاوازه یا گرنگه كارلێكیا ئاخڤتنێ د ناڤبهرا دوو كهساندا یان زێدهتر، وهكی ئاخڤتنا د ناڤبهرا مامۆستا و قوتابی و كریار و فرۆشیاری( كانهبی، 1998: 137)...هتد.

 ئاخڤتنكهر پێكهاتێن جۆراو جۆرێن  ئاوازهیێ بكاردهینیت، داكو بۆ گۆهداری ڕۆهن بكهت كو ئاخڤتنا ئهوی تهمام بوو، واته ئاخڤتنكهر و گوهدار دوماهیكێ ب ئاخڤتنا خۆ دهینن، وهكی ڕستا پرسیار و بهرسڤێدا دهێته دیتن، بو نموونه د ڕستا پرسیاردا ئاماژهیهكرنهك تێدایه كو گۆهداربهرسڤهكێ پێشبینی بكهت. كهواته هێزا برگا توندار دكهڤیته سهر گرنگترین بهشێ پهیامێ و ئهڤ بهشه نویترین زانیارییان بخوڤه دگریت (Haliday,1985: 275).

6.3. ئاوازه و كردهیێن ئاخڤتنێ- (speech acts):

   1.6.3. ب شێوهیهكێ گشتی كردهیێن ئاخڤتنێ دبنه دوو جۆر:

1.1.6.3.  كردهییێن ئاخڤتنێ یێن ڕاستهوخۆ(Direct speech acts ): كردهیا ڕاستهوخۆ ، پهیوهندییهكا ڕاستهوخۆ دناڤبهرا پێكهاته وئهركی (function)دایه(Yule,1996: 55). د ئهڤێ كردهیێدا مهبهستا ئاخڤتنكهری ب شێوهیهكێ ڕاستهوخۆ دیاردبیت، ئهڤجا چ ب ڕێكا ڕستهیا ڕاگههاندن، پرسیار یان فهرمان بیت، واته ب ڕێكا فورمێ ڕستهیێ مهبهستا ئاخڤتنكهری دیار و ئاشكهرا دبیت، كهواته د ئهڤی جۆریدا مهبهستا ئاخڤتنكهری دیار و ئاشكهرایه پهیوهندی ب واتایا سیمانتیكییا ڕستهیێڤه ههیه (عهلی، 2014: 204)، بۆ نموونه: ڕستهیا پرس: د نموونهیا ژماره(8)دا.

8- بوچی ته ئهو كوشت؟

2.1.6.3. كردهییێن ئاخڤتنێ یێن نهڕاستهوخۆ- ( Indirect speech acts): كردهیا نهڕاستهوخۆ ، پهیوهندییهكا نهڕاستهوخۆ دناڤبهرا پێكهاته وئهركی(function)دایه(Yule,1996: 55). د ئهڤێ كردهیێدا مهبهستا ئاخڤتنكهری ب شێوهیهكێ نهڕاستهوخۆ دگههیته وهرگری، واته جیاوازی دناڤبهرا پێكهاته و ڕونانا ڕستهیێدا ههیه ل گهل جۆر و مهبهستا ئاخڤتنكهری مهبهست پێ ههی، واته ههر ڕستهیهك دههان واتا و مهبهسێن جیاواز ددهت، ل دویڤ ئاوازهیا ئاخڤتنێ ، ههتاكو دشێت ههلویست و مهبهستێن ڤهشارتی و بارێ دهروونیێ ئاخڤتنكهری ژ ئهگهرێ ئاوازهیا ڕستێ بزانیت، جوداهییا ئهڤی جوری كردهیێن ئاخڤتنێ دگهل یێ ڕاستهوخۆ ئهوه كو مهبهستا ئاخڤتنكهری ب ڕێكا فورمێ ڕستهیێ دیار نابیت، بهلكو ب ڕێكا ئاوازهیێ و دهوروبهری دیاردبیت، ئهڤجا ڕسته ڕاگههاندن، پرسیاركرن و فهرمان بیت(عهلی، 2014: 205)و(ئهمین،2004: 290). ل ڤێرێ مهبهستا مه كردهیا ئاخڤتنێ یا نهڕاستهوخۆیه، چونكی ب هاریكارییا ئاواهیێ دهێته دهربرین، گهلهك جاران ئاخڤتنكهر ب شێوهیهكێ نهڕاستهوخۆ ئاخڤتنا خۆ دهردبریت و واتایهكا ڤهشارتی یا ل پشت ئهوێ گۆتنێ ههی ب هاریكارییا ئاوازهیێ، كهواته د ئهڤی جۆرێ كردهیێدا ئاوازه ڕۆلهكێ گرنگ دگێریت، بو نموونه: ڕستهیا پرس: ل دویڤ ئاوازهیێ و دهوروبهری بۆ چهند مهبهستان دهێته بكارهینان، مینا گله و گازنده، د نموونهیا ژماره(9)دا.

9- چاوا ته ئهزموون نهخاندییه. 

  واته تیورا كردهیێن ئاخڤتنێ جیاوازیێ دناڤبهرا سێ جۆرێ گۆتنێدا دكهتن، ههر وهكی بهری نوكه مه ئاماژه پێدای:گۆتنا ڕاگههاندن، گۆتنا پرساركرن و گۆتنا فهرمانكرن. واته ئهو گوتنێن نهڕاستهوخۆ و ڤهشارتی شێوێن نموونێن ڕاگههاندن و پرسیاركرن و فهرماندا خۆ دنونینن.

4. پشكا سیێ: پراكتیكرنا ئاوازه یا پراگماتیكا گۆتننێ ب ڕێكا پرۆگرامی پرات(Praat):

1.4.   گۆتنا ڕاگههاندن: ئێك ژ گرنگترین جۆرێن گوتنێ یه، ئهو زانیاریێن ژ لایێ ئاخڤتنكهریڤه ب دهستڤه دهێن، مهرج نینه ئهو زانیاریێن دهست ب گوهداری كهڤتین د ڕاست و درۆست بن، چونكی ل دویڤ دهروبهر و بارودۆخێ ئاخڤتن تێدا دهێته گۆتن گوهۆڕین ب سهردا دهێن.

   ئهڤ جۆره گۆتنه ب شێوهیهكێ بهربهلاڤ د زمانیدا بكاردهێت، ڕستا زمانێ كوردی ب ناڤی دهستپێدكهت و ب كاری ب دوماهیك دهێت. هندهك جاران ڕێزبوونا ئهڤان كهرهستهیان دهێته گوهۆرین، ب تایبهتی ل دهمێ بكارهینانا شێواز و مهبهستێن جیاواز د ئاخڤتنێدا، ئانكو ئاخڤتنكهر ل دویڤ ئارهزویا خۆ جهـ گهۆڕینێ دكهت، ئهو كهرهستهیێ دڤێت جهختێ ل سهر بكهت و مهبهست پێ ههی. ئهڤه ژی د ڕێزبوونهكا ئازاد دا دهێته نواندن. ئانكو ڕێزبوونا پهیڤان د سنوورێ ڕستێدا ب چهند شێوهیێن جیاواز، بێكو كارتێكرنێ ل واتایا ڕستێ بیت. لهورا ههر گوهۆڕینهكا د پێكهاتهیا ڕستێدا ڕۆی بدهت، نابیته ئهگهرێ گوهۆرینا ئهركێ ڕێزمانیێ پهیڤان، بۆ نموونه:

10- ئازادی خانیهكێ مهزن كری.

11- خانیهكێ مهزن ئازادی كری.     

وێنێ (10)نیشاندانا ڕستهیا ڕاگههاننن ل دویڤ یاسایێن زمانێ كوردی.       وێنێ (11) نیشاندانا ڕستا ڕاگههاندن بكارهینانا پهیڤا جهختكری.

   د ڕستهیا ژماره(10)دا كهرهستهیێن ڕستێ ب شێوهكێ ئاسایی هاتینه ڕێزكرن، ل دویڤ یاسایا زمانێ كوردی، بهلێ د ڕستهیا ژماره(11)دا ئاخڤتنكهری ب مهبهستا جهختكرنێ و دووپاتكرنێ، كهرهسهیێن ڕستێ پێش و پاش كرینه و كهرهستێ جهختكری هینایه دهستپێكێ، واته ئهو كهرهستهیێ زانیاریێن نوی ههلدگریت، ئاخڤتنكهری هیناینه دهستپێكێ و زانیاریێن كهڤن برینه دوماهیكێ، جهـ گوهۆڕین د ڕێزبوونا كهرهستهیاندا كار دكهته سهر كومهلهیا تونێ و پێكهاتهیا ئهوێ، د ڕستا ئێكێدا كومهلا تونێ ل سهر ههمی بهشان ههیه و ب ئاوازهیهكا ئاسایی دهێته دانان، بهلێ د ڕستهیا دوویێدا كومهلا تونێ ب تنێ ل سهرپهیڤا جهختكرییه، ئهوا هاتییه دهستپێكا ڕستێ، ههر وهكی د وێنهیێ ژماره(10-11)دا دیار.

    ئهو گۆتنێن د نموونه و پێكهاتهیێن سینتاكسیدا هاتینه ڕێكخستن ب مهرهما وهسفكرن و دیاركرنا ئاوازهیا ئهوان، پێدڤییه د كردهیێن ڕاگههاندندا ژ لایێ پێكهاتێڤه، وهكو ڕستهیهك بهێته تهماشهكرن ل گهل ئهوان گوهۆرینێن د پێكهاتهیا ئهوێدا ڕوی ددهن، بهێنه شرۆڤهكرن، ههروهسا ئاوازه ژی ل دویڤ ڕستێ بهێته دیاركرن، ئهوا ئاخڤتنكهر دهردبریت و ل شێوه و نموونێن جۆدا جۆدا دا دهێته بهرجهستهكرن. ئهم دێ ههولدهین ب ڕێكا ئهڤی جۆرێ ئاوازهیێ كو د زمانیدا ههست پێ دهێتهكرن، ب تایبهتی دهمێ ئاخڤتنكهر بۆ مهبهسێن جودا جودا بكاردهینیت، ئانكو دهمێ ئهم گۆتنهكا ڕاگههاندن دكهینه دناڤ دهوروبهریدا ل دویڤ ئهوی دهوروبهرێ تێدا بكاردهێت ، ههلویست ، دهم ، جهـ و بارودۆخێ گۆتنێ ، گهلهك مهبهستێن جیاواز ب خۆڤه دگریت. ئهو مهبهستێن ئاخڤتنكهر ئاراستهی گوهداری دكهت، ل دویڤ دهوروبهر و مهبهستا ئاخڤتنكهری دهێنه گوهۆرین، ئهڤ چهنده هندێ دگههینیت، كو كردهیێن ئاخڤتنێ زۆر جاران خۆ د مهبهسێن پراگماتیكیدا دنوینیت، وهكی كردهیێن ڕاگههاندن و پرسیاركرن...هتد. دهێته دیتن، ژ ئهگهرێ ئهوان گوهۆرینێن د دهنگیدا دهێنه كرن،  بكارهینانا ئاوازهیێن بلند و نزم واتا و مهبهستێن گۆتنێ ل گهل دهوروبهرێ ئاخڤتنێدا دهێنه گوهۆڕین. بۆ نموونه ڕستێن ڕاگههاندندا دشێن بۆ چهند مهبهست و ئهركێن جیاواز بكاربهینین، ئانكو ئاخڤتن ب ئێك ئاوازه ب دهستڤه ناهێت، ئاوازهیێن جیاواز ژ ئهنجامێ ئهوان گوهۆرینێن د دهنگیدا دروست دكهت، ئهڤ گوهۆرینا دهنگی وهدكهت، كو جیاوازیێ بكهین د ناڤبهرا واتایێن ڕستهیان یان جیاوازییا واتایا ئێك ڕسته ، واته ڕهنگه ئێك ڕسته زێدهتر ژ واتایهكێ یان مهبهستهكێ ههبیت، وهكی سهرسوورمان و پرسیاركرن...هتد. ههر چهنده  ئهو ڕسته ژ لایێ پێكهاتێڤه ئێك ڕستهیه(بدوح، 2012: 96).

   گوهدار ل دویڤ دهوروبهر و ئاوازهیێ دشێت د مهبهستا ئاخڤتنكهری بگههیت و بهرسڤهكا گونجای بۆ ئهوێ مهبهستا ئاخڤتنكهری ئاماده بكهت.  ئهگهر ئاوازه یا نزم بیت ، ل ئهوی دهمی هێزا برگا ئاوازدار دێ كهڤیته سهر دوماهیك برگهیا كاری. ئهم دێ ئهڤێ چهندێ ب ڕێكا پروگرامێ پرات نیشاندهین. بۆ نموونه:

12- أ- ڕاگههاندن:  مووچه هات.     

وێنێ ژماره(12- أ) نیشاندانا شێوێ پێلێ، شهبهنگار و پلهیا دهنگی یا ڕستهیا(مووچه هات).

سنوورێ دهستنیشانكری	ماوه	تێكرایا پلهیا دهنگی	تێكرایا توندییا دهنگی
هات-hat	0.371  ملیچركه	143.4 هێرتز	65 دێسبل

ههر وهكی د وێنێ(12-ا)دا، دیار پهنجهرهیا سهرڕاستكرنێ پێلێن دهنگی ل شهریتهیا سهری دهركهڤتییه و شهنگنیگارب ڕهنگێ ڕهش و پلهیا دهنگی ئهو هێلا ب ڕهنگێ شین ژی ل شهریتا بنی دهركهڤتینه. ل ئالییێ چهپێ یێ شهبهنگنیگارێ یان(هێلكاریێ شهبهنگی) ل سهری پترترین فریكانس هاتییه نیشاندان كو ب هێرتزێ هاتییه پیڤان ئهو ژی (5000) هێرتز و ل ئالییێ چهپێ یێ شهبهنگنیگارێ ل بنی كێمترین فریكانس هاتییه نیشاندان كو ب هێرتزێ هاتییه پیڤان، ئهوژی (0) سفر هێرتز و د ناڤبهرا كێمترین و پترترین فریكانسدا ب ڕهنگێ سوور فریكانسا شهبهنگنیگارا توخكری هاتییه نیشاندان. و دهم ب شێوهیهكێ ستوونی و ئاسوویی، ب ڕهنگێ ڕساسی ل سهر وێنهی هاتییه نیشاندان. د مهودا و دهمێن دیاركریدا د سنوورێ دهستنیشانكریدا، پلهیا دهنگی دهملهرهییێن (دهمێن یهكساندا)  یهكساندا، ل دهستپێكێ (175) هێرتز و هێدی هێدی نزم دبیت و ل دووماهیێ دگههیته (114) هێرتز، ئهڤه ژی نیشانهیا ئاوازهیا نزمه، هێزا برگهیا ئاوازهدار دكهڤیته سهر دووماهیك برگهیا گۆتنێ كو(هات)ه. تێكرایا پلهیا دهنگی بۆ سنوورێ ههلبژارتی ل ئالییێ ڕاستێ یێ شهبهنگنیگارێ كو ئهوژی د ئهڤێ نموونهیێدا  (143.4)هێرتز، ب ڕهنگێ سوور هاتییه نیشاندان. ههمان ڕسته ئهگهر ب شێوهیێ پرسیار بهێته گۆتن، پلهیا دهنگی جیاوازه، وهكی:

12- ب-  پرسیار: مووچه هات؟       

وێنێ ژماره(12- ب) نیشاندانا شێوێ پێلێ، شهبهنگار و پلهیا دهنگی یا ڕستهیا(مووچه هات؟).

سنوورێ دهستنیشانكری	ماوه	تێكرایا پلهیا دهنگی	تێكرایا توندییا دهنگی
هات-hat	0.666  ملیچركه	242.6 هێرتز	75 دێسبل

ههر وهكی د وێنێ(12- ب)دا دیار پلهیا دهنگی ل دهستپێكێ ئاساييه وپاشی هێدی هێدی بلند دبیت بۆ(226Hz)هێرتزو ل دوماهیێ نزم دبیت بۆ(136Hz)هێرتز ، ئهڤه ژی نیشانهیا ئاوازهیا بلند- نزمه، بهلێ ههمان ڕسته ئهگهر ب شێوهیێ سهرسوورمان بهێته گۆتن، پلهیا دهنگی جیاوازه، وهكی:

12-ج- سهرسوورمان: مووچه هات! 

وێنێ ژماره(12- ج) نیشاندانا شێوێ پێلێ، شهبهنگار و پلهیا دهنگی یا ڕستهیا(مووچه هات!).

سنوورێ دهستنیشانكری	ماوه	تێكرایا پلهیا دهنگی	تێكرایا توندییا دهنگی
هات-hat	0.486  ملیچركه	143.6 هێرتز	65 دێسبل

ههر وهكی د وێنهیێ (12-ج)دا دیار، پلهیا دهنگی د دهملهرهیێن یهكساندا ل دهستپێكێ (130)هێرتز و هێدی هێدی بلند دبیت و ل دووماهیكێ دگههیته (190) هێرتز، ئهڤه ژی نیشانهیا ئاوازهیا بلنده. ڕسته ژ لایێ پێكهاتنێڤه وهكی خۆنه و هیچ گوهۆرینهك د پێكهاتهیا ڕستهیێدا نههاتییه كرن، بهلێ ب گوهۆڕینا پلهیا دهنگی؛ دۆخێ ڕستهیێ هاتییه گوهۆڕین و گوهۆڕینا دۆخێ ڕستهیێ مهبهستهكا جیاواز ددهته ئهوێ ڕستهیێ یان ئهوێ ئاخڤتنێ، ئانكو ل دویڤ مهبهستا ئاخڤتنێ ههر وهكی دیار چیناوازه بلند و نزم دبیت و ل دویڤ ئهوی بارۆدۆخێ ئاخڤتن تێدا هاتییه گۆتن. بكارهینانا ئاوازهیێ د زمانیدا ههست پێ دهێتهكرن، ب تایبهتی ل دهمێ بكارهینانا مهبهسێن جیاواز د ئاخڤتنێدا، ل دهمێ ئهم گۆتنا ڕاگههاندن دكهینه دهوروبهریدا، ل دویڤ ئهوی ههلویست و بارهدوخێ گۆتن تێدا بكارهاتی ، واتا و مهبهستێن جیاواز ب خۆڤه دگریت، وهكی:

13-  سپێده باش.  

وێنێ ژماره (13) نیشاندانا ڕستهیا (سپێده باش) گوهۆڕینا مهبهستێ ب ڕێكا گوهۆڕینا پلهیا دهنگی

   نموونهیا (سپێده باش) ئهگهر ئهڤ ڕسته دهوروبهرهكێ ئاساییدا هاتییه گۆتن، وهكی د وێنهیێ ژماره(13 )دا دیار، كو د ڕستهیا ژماره(1)دا، پلهیا دهنگی ل دهستپێكێ(174)هێرتزه و هێدی هێدی نزم دبیت و ل دوماهیێ دگههیته(133)هێرتز، ئهڤه ژی نیشانهیا ئاوازهیا نزمه، هێزا برگا ئاوازهدار دكهڤیته سهر دوماهیك برگا گوتنێ كو(باش)ه، ماوهیێ ئهوێ (0.302م) و توندییا ئهوێ(76dB) ه، بهلێ ئهگهر ئهڤ ڕسته دهوروبهرهكێ دیتردا بهێته گۆتن، وهكی د ڕستهیا ژماره(2)د وێنهیێ (13)ێدا،  كو كارمهندهك د دهمێ دروستدا نهچوویه فهرمانگههێ و گیروبوویه، ل ئهوی دهمی ڕستا(سپێده باش) دبیته توانج و نهرازیبوونا ئاخڤتنكهری بهرامبهر گۆهداری، ئاوازه یا ئاخڤتنێ ژی ژ ئاوازهیا دیتر جیاوازه، پلهیا دهنگی ل دهستپێكێ ئاساییه پاشی نزم دبیت(120)هێرتز و ل دوماهیێ بلند دبیت، بۆ(200)هێرتز، ماوهیێ ئهوێ (586.0م) و توندییا ئهوێ((77dBه، واته ئاخڤتنكهر ب تونا(نزم- بلند)دهردبریت، ههروهسا سهرسوورمانیێ ژی نیشانددهت. ئانكو دوماهیك پارچا گوتنێ، هێزا برگا ئاوازهدار وهردگریت و دبیته ئهگهرێ گوهۆرینا واتایێ د ئاستێ ڕستێدا، ئهڤه ژی ب ئاوازهیا ئاخڤتنێ دهێته نیاسین.

  ههر ئاخڤتنكهرهكێ زمانی ئهو شیانه ههیه ل دویڤ دوروبهر و بارودۆخێ ئاخڤتنێ واتا و مهبهستێن خۆ ب ڕێكا ئاوازهیێن جۆدا جۆدا دهرببریت، ههروهسا گوهدار ژی ههست ب ئهوێ ئاوازهیێ دكهت، ئهوا ئاخڤتنكهری بكارهینای و د مهبهستا ئاخڤتنكهری دگههیت، ئانكو ئاوازه جوداهیێ د ئێخیته دناڤبهرا، واتایێن جودایێن ڕستهیێ، چونكی ئاوازه دشێت بۆمه واتا و مهبهستێن جۆدا یێن ڕستهیێ ڕوهن و ئاشكهرا بكهت، بۆ نموونه:

14-أ-  باران هات.

وێنێ  (14- ا) نیشاندانا شێوێ پێلێ، شهبهنگار و پلهیا دهنگی یا ڕستهیا(باران هات.).

سنوورێ دهستنیشانكری	ماوه	تێكرایا پلهیا دهنگی	تێكرایا توندییا دهنگی
هات-hat	0.239  ملیچركه	118.6 هێرتز	52 دێسبل

پلهیا دهنگی د دهملهرهیێن یهكساندا ل دهستپێكێ (128) هێرتز و هێدی هێدی نزم دبیت و ل دووماهیكێ دگههیته (116) هێرتز، ئهڤه ژی نیشانهیا ئاوازهیا نزمه. ل دوماهیكا ڕستێ نزمبوونهك ههیه، مهبهست پێ ڕستا ڕاگههاندنه كو ب ئاوازهیا نزم هاتییه دهربرین ، بهلێ ئهگهر ئاخڤتنكهری مهبهستهكا دیتر ل پشت ئهڤێ گۆتنێ ههبیت و ب ڕێكا ڕستا ڕاگههاندن و گوهۆڕینا ئاوازهیێ بگههینیته گوهداری، مهبهست پێ ئاگههداركرن بیت یان قهدهخهكرن بیت، یان مهبهست پێ پرسیاركرن بیت، ئاوازهیا ئهوێ جیاوازه، وهكی:

14-ب-  باران هات؟         

وێنێ ژماره (14- ب) نیشاندانا شێوێ پێلێ، شهبهنگار و پلهیا دهنگی یا ڕستهیا(باران هات؟).

سنوورێ دهستنیشانكری	ماوه	تێكرایا پلهیا دهنگی	تێكرایا توندییا دهنگی
هات-hat	0.269  ملیچركه	191.9 هێرتز	73 دێسبل

پلهیا دهنگی د دهملهرهیێن یهكساندا ل دهستپێكێ ئاساییه و پاشی بلند دبیت بۆ (251) هێرتز و هێدی هێدی نزم دبیت و ل دووماهیكێ دگههیته (137) هێرتز، ئهڤه ژی نیشانهیا ئاوازهیا بلند- نزمه وهێزا برگا ئاوازهدار دكهڤیته سهر دوماهیك برگا گوتنێ كو(هات)ه، ههردوو ههمان ڕستهنه ، بهلێ ئاوازهیا ئهوان جیاوازه ل ڤێرێ پرسیار ل سهر هاتنا بارانێ دكهت.

14-ج- باران هات!           

وێنێ  (14- ج) نیشاندانا شێوێ پێلێ، شهبهنگار و پلهیا دهنگی یا ڕستهیا(باران هات!).

سنوورێ دهستنیشانكری	ماوه	تێكرایا پلهیا دهنگی	تێكرایا توندییا دهنگی
هات-hat	0.318  ملیچركه	164.1 هێرتز	68 دێسبل

  پلهیا دهنگی د دهملهرهیێن یهكساندا ل دهستپێكێ (153) هێرتز و هێدی هێدی بلند دبیت و ل دووماهیكێ دگههیته (202) هێرتز، ئهڤهژی نیشانهیا ئاوازهیا بلنده وهێزا برگهیا ئاوازهدار دكهڤیته سهر دووماهیك برگهیا گۆتنێ كو (هات)ه، ههمان ڕستهیه ب ئاوازهیهكا بلند هاتییه گۆتن، مهبهست ب گۆتنا ئهوێ ڕستهیێ سهرسوورمانه.

  ئانكو ب ڕێكا ئاوازهیا ئاخڤتنێ، ئهم دشێین جۆرێ ڕستێ بگوهۆڕین، ههر وهكی د وێنهیێن ژماره(14)دا دیار ڕسته ژ لایێ پێكهاتنێڤه وهكی ئێكن، هیچ پهیڤهك، مۆرفیمهك یان گرێیهك ژێ كێم و زێده نهبووینه، تنێ ب ڕێكا گوهۆڕینا ئاوازهیێ جوداهی د واتایا ئهوێ ڕستهیێدا پهیدا بوویه، گوهۆڕین د جۆرێ ڕستهیێ و مهبهستا ئاخڤتنكهریدا پهیدا بوویه، ژ ڕستا ڕاگههاندن بۆ پرسیار بۆ سهرسوورمان، ههروهسا ئاخڤتنكهر دشێت ب ڕێكا ڕستهكا ڕاگههاندن، چهندین كردهیێن جۆراو جۆر بگههینیته گۆهداری، ئهڤه ژی ب ڕێكا گوهۆڕینا ئاوازهیێ دروست دبیت، ب ڕێكا كردهیا ئاخڤتنێ دبیت مهبهست پێ ئاگههداركرن، یان نهرازیبوون بیت.

2.4. گۆتنا پرسیاركرن:

   گۆتنا پرسار ئاخڤتنكهر ب شێوهیێ پرسیار ئاخڤتنا خۆ دهردبریت، ئاخڤتنكهری دڤێت هندهك زانیارییان وهربگریت، ئانكو ئاخڤتنكهر تشتهكی نزانیت یان تشتهك ل دهڤ ئاخڤتنكهری یێ ڕوهن و ئاشكهرا نینه، ژبهر هندێ ب ڕێكا پرسیاركرنێ ئاخڤتنكهر زانیارییان ب دهستخوڤه دهینیت، د ڕستهیا پرسیاردا گوهدار ژێدهرێ زانین و زانیاریانه، ئانكو گۆتنا پرسیارێ وهك شێوازهكێ دهربرینا زمانی، بریتییه ژ وهرگرتنا زانییاریان و تێگههشتن دهربارهی تشتهكی یان كهسهكی یان ڕویدانهكێ، كو بهری هنگێ ژ لایێ ئاخڤتنكهری پرسیارهك نهزانی بیت، د گهل هندێدا مهرج نینه ههمی دهما پرسیاركرن دهربارهی تشتهكی بیت كو نهزانی، بهلكو هندهك جاران وهسا پێدڤی دكهت، كو پرسیار دهربارهی تشتهكی بیت ئاخڤتنكهر دزانیت، بهلێ بۆ مهبهست و واتایێن جۆراو جۆر بكاردهینیت، واته مهبهست پێ نهپرسیاره بهلكو بۆ مهبهستهكا دیتر بكاردهینیت، وهكی: ئاگههداركرن، سهرسوورمان...هتد(علی،2013: 124).  بێگومان د ئهڤان جۆرێن كردهیێن ئاخڤتنێدا ئاوازهیێ گرنگییا خۆ ههیه، دیاركرنا ئهوان مهبهستان. گوهۆڕینا ئاوازهیێ بۆ مه جۆرێ كردهیا ئاخڤتنێ دیاردكهت، بۆ نموونه:

15- ئهرێ ئهڤه هێشتا تو یا نڤستی؟          

وێنهیێ ژماره (15) نیشاندانا شێوهیێ شهپۆلێ، شهبهنگنیگار و پلهیا دهنگی یا ڕستهیا (ئهرێ ئهڤه هێشتا تو یا نڤستی؟)

سنوورێ دهستنیشانكری	ماوه	تێكرایا پلهیا دهنگی	تێكرایا توندییا دهنگی
نڤستی- nɨvsti	0.641  ملیچركه	198.8 هێرتز	63 دێسبل

   د ئهڤێ ڕستهیێدا كو ئاخڤتنكهری ئهڤه چهند جاران گۆته گۆهداری ژ خهو ڕابه، بهلێ دهمێ ئاخڤتنكهر دچیت تهماشهی گۆهداری دكهت و دبینیت هێشتا گۆهدار یێ دخهوه و هشیار نهبوویه، ئهڤێ ڕستهیێ ب شێوهیێ پرسیار دهردبڕیت، بهلێ ل ئهڤێرێ مهبهستا ئاخڤتنكهری پرسیاركرن نینه، بهلكو مهبهستا ئهوی كردهیا گازندهكرنێنه، كو ئاخڤتنكهر یێ گازندهیان ژ گۆهداری دكهت، ههر وهكی دیار ئهڤ كردهیه خۆ د شێوهیێ د ڕستهیا پرسیاردا دنوینن. ههر وهكی د نموونهیا ژماره (15)دا دیار كو تێكرایا پلهیا دهنگی د سنوورێ ههلبژارتیدا د ئهڤێ نموونهیێدا (198.8) هێرتز، ل ئالییێ ڕاستێ ل ناڤهراستێ ب ڕهنگێ سوور هاتییه نیشاندان، پلهیا دهنگی د دهملهرهیێن یهكساندا ل دهستپێكێ ئاساییه و پاشی بۆ (286) هێرتز بلند دبیت و هێدی هێدی نزم دبیت و ل دووماهیكێ دگههیته (139) هێرتز، ئهڤهژی نیشانهیا ئاوازهیا بلند- نزمه.

3.4. گۆتنا فهرمان:

      فهرمان ئاراستهی كهسێ بهرامبهر دهیته كرن، جۆرهكه ژ جۆرێن گۆتنێ، فهرمان ل دویڤ ژی و پله و پایا ئاخڤتنكهری دهێته گوهۆرین، وهكی زارۆك نهشێت فهرمانێ ل مهزنی بكهت، بهلكو داخوازییه. ئانكو فهرمانێ ئاخڤتنكهر وهكی كردهیهكا ئاخڤتنێ بكاردهینیت، بۆ هندێ گوهدار ئهوێ فهرمانێ جێبهجێ بكهت و ئهوی كاری ئهنجام بدهت. یان بهروڤاژی ب مهرهما نهئهنجام دانا كارهكی فهرمان ل كهسێ بهرامبهر دهێته كرن. واته دهمێ زمان بۆ گۆتنا فهرمان بكاردهێت، ئاخڤتنكهری دڤێت كارهكی ب گۆهداری (ڕاپهرینی) ئهركێ فهرمانێ د هنێدایه كو ژ (ورژاندنێ) جۆدادبیت، ئاخڤتنكهری د فهرمانێدا دڤێت گوهدار ب كارهكی ڕابیت، نهكو ههستهك تێدا دروست بیت، یان ههلویستهكێ دیاریكری تێدا سهرهلدهت، سادهترین فهرمان ب شێوهیێ داخوازییه، وهكی: فهرموو دانیشه. ههروهسا مه گهلهك گوتنێن ههین ب مهبهستا فهرمانێ بكاردهێن، ههر چهنده ژ لایێ فورمیڤه ژ گۆتنا فهرمانێ ناچن، وهكی: نابیت خهلكی ئازار بدهی(فتاح، 1990: 29-30 ).

    ئاخڤتنكهر د گۆتنا فهرماندا، ل دویڤ ئهوێ دهستههلاتا ههی دناڤ جڤاكیدا، دشێت فهرمانێ ل گۆهداری یان (وهرگری) بكهت، ئهڤجا فهرمان ب شێوهیێ ڕاستهوخۆ بیت یان نهراستهوخۆ بیت، داكو ئهو كارێ ئاخڤتنكهری دڤێت ئهنجام بدهت، یان ئهنجام نهدهت، گهلهك جاران ئاخڤتنكهر ڕستهیهكێ دهردبریت، ب شێوێ ڕاگههاندن، پرسیار، سهرسورمان یان داخوازی، بهلێ مهبهستا ئاخڤتنكهری ژ ئهوێ گۆتنێ فهرمانه، ئهڤه ژی ل دویڤ دهوروبهرێ گۆتن تێدا دهێته گۆتن دیاردبیت، بۆ نموونه: ئاگری هلبكه.

1.3.4. گۆتنا فهرمانێ ژ لایێ ناڤهروكێڤه ب دوو شێوهیان بكاردهێت:

ئێك: فهرمانا ڕاستهوخۆ:  ئاخڤتنكهر ب شێوهیهكێ ڕاستهوخۆ فهرمانێ ئاراستهی كهسێ دوویێ یێ تاك و كو دكهت، كو گۆتنا فهرمان ل سهر دسهپیینیت ب كرن یان نهكرنا كارهكی یان كردهیهكێ، فهرمانا ڕاستهوحۆ واتایهكا ڕۆهن و ئاشكهرا ههیه، گۆهدار ب ساناهی تێدگههیت، چونكی ب شێوهیهكێ ئاشكهرا فهرمان دهێته كرن، بۆ نموونه:

- وهره ڤێرێ.                            - ههره بنڤه.

دوو: فهرمانا نهڕاستهوخۆ:  كو بابهتێ ئهڤێ ڤهكۆلینێ بخۆڤه دگریت، چونكی دهێته دسنوورێ پراگماتیكێدا و ئهڤ جۆره گوتنه ب شێوهیێ فهرمان یان داخوازی ئاراستهی گۆهداری دهێتهكرن، واتا و مهبهستهكا نهڕاستهوخۆ بخۆڤه گریت، ئانكو ئهو واتا و مهبهستێن ئاخڤتنكهر د ئاخڤتنا خۆدا دهردبریت، ل دویڤ بارهدۆخ و ههلویستێ ئاخڤتنكهری ئاخڤتن دهێته گوهۆڕین، ئانكو گۆتنا فهرمانێ ل گهل دهوروبهرێن جیاواز مهبهست و داخوازیێن ئاخڤتنكهری دهێنه گوهۆڕین، بۆ نموونه:

16-  كێم مهزاختنێ بكه.     

وێنێ  (16) نیشاندانا شێوێ پێلێ، شهبهنگار و پلهیا دهنگی یا ڕستهیا(كێم مهزاختنێ بكه).

سنوورێ دهستنیشانكری	ماوه	تێكرایا پلهیا دهنگی	تێكرایا توندییا دهنگی
بكه- bɨkə	0.278  ملیچركه	125.6 هێرتز	62 دێسبل

ههر وهكی د وێنێ ژماره(16)دا دیار كو ب شێوهیێ فهرمانی ئاراستهی گۆهداری كرییه، ل ئهڤێرێ مهبهستا ئاخڤتنكهری كردهیا ئامووژگاریكرنێیه، ههر وهكی دیار كو تێكرایا پلهیا دهنگی د سنوورێ ههلبژارتیدا، ئانكو ل سهر پهیڤا (بكه) د ئهڤێ نموونهیێدا (125.6) هێرتز، ل ئالییێ ڕاستێ ل ناڤهراستێ ب ڕهنگێ سوور هاتییه نیشاندان، پلهیا دهنگی د دهملهرهیێن یهكساندا ل دهستپێكێ (149) هێرتز و هێدی هێدی نزم دبیت و ل دووماهیكێ دگههیته (111) هێرتز، ئهڤهژی نیشانهیا ئاوازهیا نزمه وهێزا بڕگهیا ئاوازهدار دكهڤیته سهر دووماهیك برگهیا گۆتنێ، ئاخڤتنكهری چیناوازا نزم ب مهبهستا فهرمانێ بكارهینایه.

    گوتنا فهرمان ب شێوازێ نهریكرن ئاراستهی وهرگری دهێته كرن، دگهل هندێدا ژی فهرمانێ ب خۆڤه دگریت، چهند مهبهستان دگههینیت، كو ل دویڤ ههلویست و دهوروبهرێ ئاخڤتنێ و ئاوازهیا پێ هاتییه دهربرین، ئهوان مهبهستان دیاربكهین، ئهرێ ئاموژگاریكرنه یان ئاگههداركرنه یان ههرهشهكرنه...هتد، بۆ نموونه:

17-  جارهكا دی نهچه وێرێ.          

وێنێ  (17) نیشاندانا شێوێ پێلێ، شهبهنگار و پلهیا دهنگی یا ڕستهیا(جارهكا دی نهچه وێرێ).

سنوورێ دهستنیشانكری	ماوه	تێكرایا پلهیا دهنگی	تێكرایا توندییا دهنگی
ئهوێرێ- ʔəwere	0.357  ملیچركه	195.7 هێرتز	78 دێسبل

پلهیا دهنگی د دهملهرهیێن یهكساندا ل دهستپێكێ ئاساییه پاشی بۆ (111) هێرتزنزم دبیت، پاشی هێدی هێدی بلند دبیت و ل دووماهیكێ دگههیته (220) هێرتز، ئهڤ ڕستهیه ئاخڤتنكهری ب ئاوازهیا نزم- بلند دهربڕییه، ههر وهكی د وێنهیێ ژماره (17)دا دیار، كو ئهو مهبهستا ئاخڤتنكهری دڤێت بگههینیته گۆهداری ل دویڤ ئهوی دهوروبهری، مهبهستا ئاگههداركرن و نهرازیبوونێ  نیشانددهت، كردهیا ئهوێ پێچهوانهی حهز و ڤیانا ئاخڤتنكهرییه.

ئهنجام

ل دهستپێكا ڤهكۆلینێ هندهك پرسیار هاتبوونه دانان، د ئهنجاماندا دێ بهرسڤا ئهوان پرسیاران هێته دان: 

1-  ژ ئهنجامێن ئهم گههشتینێ ب ڕێكا بكارهینانا ئاوازهیێ واتا و مهبهستا پراگماتیكا گۆتنێ بۆ مه دیار و ئاشكهرا دبیت.

ا- ئهگهر ڕستێ ئاوازه نهبیت، مهبهستا ئاخڤتنكهری دیار نابیت و دێ توشی چهندین ئاریشا بیت، لهوما ڕسته بێی ئاوازه نینه، بگوهۆڕینا ئهركێ ڕێزمانی د ڕستهیهكێدا واتا و مهبهستێن جیاواز پهیدادبن.

ب-  گوهۆڕینا لهرینا ژیێن دهنگی دبیته ئهگهرێ گوهۆرینا ئاوازهیا ڕستێ ، ههر ئاوازه ژی واتایهكا جودا ددهته ڕستێ،  بهلێ ژ بلی ئاوازهیێ فونیمێن دیتر یێن نهكهرتی، ههروهسا توندییا دهنگی و بلندییا دهنگی، دهروبهر، ههلویستێ ئاخڤتنكهری، دهم و جه بۆ مه واتا و مهبهستا گوتنا ئاخڤتنكهری دیاردكهن، وهكی بلندبوون و نزمبوونا ئاوازهیێ یان گۆهۆرینا ئاوازهیێ د ئاخڤتنێدا دروست نابیت، ئهگهر د گهل جهێ هێزێدا یا ئێكگرتی نهبیت.

2- د ئهنجامدا بۆ مه دیاردبیت، ئاوازه ، واتاسازی و ڕستهسازی سێ سیستهمێن سهربهخۆنه، بهلێ هاریكارییا ئێك دوو دكهن دناڤ ڕستهیێدا. ل ڤێرێ پهیوهندی دناڤبهرا ئاوهزهیا دهنگیدا و گوهۆڕینا واتایێدا، پهیوهندییهكا دوولایهنه، ئاوازهیێ ڕۆل و كاریگهری ههیه د گوهۆرینا واتایێدا.

3- پلهیا ڕستهیا پرسیار د گوڤهرا بههدینیدا ژ ههمی جۆرێن ڕستهیان بلندتره، ههروهسا نزمترین پلهیا ڕستهیا ڕاگههاندن ژ جۆرێن دیتر یێن ڕستێ نزمتره، ههر وهكی مه د بهشێ پراكتیكیدا دایه دیاركرن.

4- ب هاریكارییا ئاوازهیا گۆتنێ ئهم دشێین بارێ دهروونیێ ئاخڤتنكهری بزانین، ئهو ژی ب ڕێكا بلندی و نزمییا تونا ئاخڤتنێ، ئانكو ئاوازهیێ زورترین كاریگهری د گههاندنا ههست و ههلچوونێن دهروونیێن ئاخڤتنكهریدا ههیه، ئاوازه ڕهنگڤهدانا ناخێ ئاخڤتنكهرییه.

5- بكارهینانا ئاوازهیێ و پێدڤی بوونا ئهوێ ب واتایا پراگماتیكیڤه، دوو لایهنێن تهمامكهرێن ئێك و دوونه  د پروسێسا پهیوهندیكرنێدا ، چونكی بكارهینانا ئاوازهیێ د ئاخڤتنا ئاخڤتنكهریدا ، د كومهلا تونێدا بۆ هندێیه داكو سهرنجا وهرگری بۆ ئهوێ مهبهستا ب ئاخڤتنا خۆ ههی ڕابكێشیت، دگهل ئهوی دهوروبهر و بارودۆخێ ئهڤ كردهیا ئاخڤتنێ تێدا دهێته گۆتن، ل ڤێرێ مهبهستێن پراگماتیكی ب شێوهیهكێ ئاشكهرا دێ بۆمه دیاربن.

6- ئاخڤتنكهر دشێت ب ڕێكا گوهۆرینا ئاوازهیێ ناڤهروكا مهبهستێ بگوهۆریت, ا- گوهۆرینا لهرینێن بنهرهت ل پشكا دوماهییا پارچهیا ئاخڤتنێ، د بهرههمهینانا ڕستهیێن ڕاگههاندن و پرسیاری و فهرماندا  دبیته ئهگهرێ گوهۆرینا واتایێ.   ب- ههروهسا زێدهباری ئهڤێ چهندێ واتا و مهبهستێن جۆراو جۆر، وهكی(ترانهپێكرن،ئاموژگاری، سوپاسكرن و ئاگههداركرن...)بخوڤه دگریت.    

لیستهیا ژێدهران:

ژێدهرێن ب زمانێ كوردی:

خالد، عهبدولوههاب ،(2010). دهستپێكهك بۆ زمانڤانییا پراكتیكی. ههولێر: وهزارهتا ڕهوشهمبیری لاوان .

علی، تالب حوسێن،(2013). ئاواز و واتای پراگماتیكی گوتن. گوڤاری زانكۆی سلێمانی. ژماره(42).زانكۆی سهلاحهدین.

علی، تالب حوسێن،(2014).زانستی زمان و زمانی كوردی. ههولێر: بهرێوبهرایهتی گشتی كتێبخانه گشتیهكان.

عهلی، تالیب حوسێن،(2019). شیكردنهوهی گوتار- شانۆگهری- ڕۆمان- تهنز- شیعر. چاپی یهكهم. ههولێر: بهرێوبهرایهتی گشتی كتێبخانه گشتییهكان.

عهلی، شێرزاد سهبری عهلی ،(2011). واتا د ناڤبهرا سیمانتیك و پراگماتیكدا. دهوك: دهزگههێ سپیرێس.

عهلی، شێرزاد سهبری عهلی ،(2014). پراگماتیك. ههولێر: بهرێوبهرایهتی گشتی كتێبخانه گشتیهكان.

فتاح، محمد معروف،(1990). زمانهوانی. زانكوی سهلاحهدین.كولیجی ئاداب: زانكۆی سهلاحهدین له چاپ دراوه.http// iqra. Ahlamontada. Com .

فهرهادی، عاتف عهبدوللا،(2013). ههندێ لایهنی دهنگسازی شێوهزاری بالهكایهتی لهسهر بنچینهی(Praat). ههولێر.

كانهبی، ڕهحمان ئیسماعیل حهسهن،(1998). پهیرهوی فونیمه ناكهرتیییهكان له زمانی كوردی دا. ناما دكتورایێ. زانكۆیا بهغدا: كولیژی پهروهرده.

مهحوی، محمد،(2008). زانستی هێما هێما، واتا و واتا لێكدانهوه. بهرگی یهكهم. زانكۆی سلێمانی.

موسا، عهبدولوههاب خالید،(2009). هێز و ئاوازه له دیالێكتی كوردی ژووروودا. ههولێر: كتێبخانهی گشتی ههولێر.

مووسهڤی، نێدا،(2024). نیاسینا پروگرامێ پرات. وهرگێران: عهبدهولسهلام نهجمهدین عبدللا و سهلوا فهریق سالح. چاپا ئێكێ. دهۆك: پهرتووكخانهیا بهدرخانییان.

وهیس، غازی فاتح،(1984). فونهتیك. ناوچهی كوردستان: له پاپكراوهكانی ئهمینداری گشتی ڕهوشهمبیری لاوان.

ويدووسن,ه.ج,(2009). سهرهتايهك بۆ زمانهوانى. و. هۆشهنگ فاروق. چاپا ئێكێ. دهوك.

ئهمین، وریا عومهر،(1994). هێز و ئاوازه. گۆڤاری ڕهوشهمبیری نۆێ. ژماره(134).بهغدا.ل13-16.

ئهمین، وریا عومهر،(1989). فۆنهتیك و فۆنۆلوجی.ژ(20). گۆڤاری كۆڕی زانیایی عیراق- بهغدا: دهستهی كورد.ل239-259.

ئهمین، وریا عومهر،(2004). چهند ئاسویهكی تری زمانهوانی. ههولێر: دهزگای چاپ و بلاوكردنهوهی ئاراس.

ژێدهرێن ب زمانێ عهرهبی:

بالمر, اف, ار,(1981). علم الدلالة. ترجمة: مجيد عبدالحليم الماشطة. الجامعة المستنصرية. كلية الاداب: رزة التعليم العالى و البحث العلمي.

بدوح, حسن.(1012). المحاورة مقاربة تداولية. اربد, الاردن: عالم الكتب الحديث.

بشر، كمال،(2000). علم الاصوات. القاهره:  دارغریب للطباعة و النشر و التوزيع.

حسان, تمام.(1955). مناهج البحث فى اللغة . جامعة القاهرة. كلية دار العلوم: مكتبة الانجلو المصرية.

حسان, تمام.(1994 ). الخة العربية معناها و مبناها. المخرب: دار الثقافة.

الحسن, منال ابو. (2014). الصوتيات علم وفن تدريب و ممارسة. مصر,القاهرة: دار النشر للجامعات-مصر.

زكريا, ميشيل. (1980). الالسنية (علم اللغة الحديث) – المبادى والاعلام. بيروت: الموسسة الجامعية للدراسات و النشر و التوزيع.

شاهين, عبدالصبور و بتسيل المبرج .(1984). علم الاصوات. القاهرة :  شارع السبع بنات, ميدان الحسين.

الشهری، عبدالهادی بن ظاهر,(2004). استراتيجيات الخطاب مقاربة لخوية تداولية. ليبيا: دار الكتاب الجديد المتحدة.

عمر، احمد مختار.(1997). دراسه الصوت اللخوی. القاهره: عالم الكتب.

لاينز, جون(1987). اللغة المنى والسياق. ت: عباس صادق الوهاب. العراق- بغداد اعظمية: دار الشؤون الثقافية العامة.

ليلى, سهل.(2010). التنغيم و اثرة في اختلاف المعنى و دلالة السياق. مجلة كلية الاداب و العلوم الانسانية و الاجتماعية. العد السابع. بسكرة(الجزائر).

المتوكل, احمد.(2010). اللسانيات الوظيفية: مدخل نظرى. الطبعة الثانية. بنغازى- ليبيا: دار الكتاب الجديد المتحدة.

محمود, عبداللة ربيع و عبدالعزيز احمد علام.(2009 ). علم الصوتيات. مكتبة لسان العرب.

مزيد, بهاءالدين محمد,(2010). من أفعال اللغة الى بلاغة الخطاب السياسى- تبسيط التداولية. الطبعة الاولى. القاهرة: شمس للنشر والتوزيع.

ژێدهرێن ب زمانێ ئینگلیزی:

Austin,J.L.(1962). How to do things with words. The William games lecturs delivered at Harvard universityin 1955. Oxford University: Press.

Brosnahan, L. F& Malmberg, B. Introduction to Phonetics.(1970).  Cambridge University: Press.               

Cruttenden, A. (1997). Intonation (2^nd ed.). Cambridge University: Press.

Crystal.D. (1969). prosodic systems and Intonation in English: Press. 

Fastl, H. & Zwicker, E. (2007). Psychoacoustics: Facts and Models(3^rd ed.). Springer.

Hardcastle, W. J., Laver, J., & Gibbon, F . E. (Eds.). (2010). The Handbook of Phonetic sciences(2^nd ed.). Wiley-Blackwell.                    

Haslett, B. (2008). Communication: Strategic action in context. Routledge.

Roach, P.(1983). English phonotics and phonology a paractical cours, Cambridge university: press.

Ball, M. J. (Ed.). (2021). Manual of Clinical Phonetics. London  and New York: Routledge.

Bussmann, H. (2006). Routledge dictionary of language and linguistics

Crystal,D.(2008).A Dictionary of Linguistics and Phonetics. Sixth Edition. Oxford: Blackwell.

Fattah,M.M.(1997).A generative grammer of Kurdish. An published dissertation. Amsterdam University.

halliday,M.A.K.(1985),An introduction to functional grammar, London: eayard Arnold.

Ladefoged, P. (1996). Elements of acoustic phonetics (2^nd ed.). The University of Chicago: Press.                                               

O’Connor,J.D.(1973). Phonetics Penguin Books Ltd.Harmondsworth,Middlesex, England.

Yule, G. (1996). Pragmatics. Oxford University: Press.

Malmberg, B.(1963). Phonetics (A. B. Bombard, Ed.). Dover Publications, Inc.

پاشكۆ:

ناڤ و زانیاریێن پشكداربوویان، ئهوێن دهنگێن ئهوان د ئهڤێ ڤهكۆلینێدا هاتینه وهرگرتن:

ژ	ناڤێ سێقولی	ڕهگهز	تهمهن	جهێ ئاكنجی بوونێ
1	حنیف رمضان صادق	مێ	29	زاخۆ
2	كاژین عمر حاجی	مێ	33	زاخۆ
3	شورهش عزدین حسین	مێ	39	زاخۆ
4	هلبین لوقمان خالد	مێ	35	زاخۆ
5	اڤین احمد محمد	مێ	37	زاخۆ
6	لورین فایز احمد	مێ	38	زاخۆ
7	ایریڤان عمر محمد	مێ	30	زاخۆ
8	ادریس عمر حاجی	نێر	38	زاخۆ
9	رزگار احمد یوسف	نێر	35	زاخۆ
10	بژار مصطفى حسین	نێر	36	زاخۆ

التنغیم والتداولیة - اللهجة المحلیة البهدینانیة کمثال

متخلص البحث

هذا البحث، المعنون بـ "التنغيم والتداولية: دراسة في اللهجة البهدينانية المحلية"، يحلل الكلام من المنظورين الصوتي والتداولي، مع التركيز على استخدام التنغيم بين المتحدثين باللهجة البهدينانية الكردية. تستكشف الدراسة كيف يعمل التنغيم كعامل في تغيير المعنى ونقل قصد المتحدث بناءً على سياق المحادثة. لتحقيق نتائج أكثر دقة، يستخدم البحث برنامج برات للتحليل. يلعب التنغيم دورًا حاسمًا في نقل المعنى المقصود. أي تغيير في أنماط التنغيم أثناء الكلام يمكن أن يؤدي إلى صعوبات في إيصال المعنى التداولي. تسلط الدراسة الضوء على كيفية تأثير التنغيم الصاعد والتنغيم الهابط وتغيرات طبقة الصوت في الجمل الخبرية والاستفهامية والأمرية على نوع هذه الجمل والمعنى المقصود منها.الهدف الرئيسي من هذا البحث هو إظهار دور التنغيم في نقل المعاني المقصودة وتنظيم المعلومات الجديدة في الكلام. يعتمد البحث على المنهج العلمي البريطاني، وتحديدًا نهج هاليداي وروج، لتحليل تنغيم الجمل المختارة في الكلام من المنظورين الصوتي والتداولي. تظهر الدراسة أن بإمكان المتحدثين تحديد الوظيفة المقصودة من كلامهم عن طريق ضبط طبقة صوتهم. من خلال تغيير التنغيم، يمكن للمتحدثين تغيير محتوى رسالتهم. على سبيل المثال، يمكن أن يؤدي التغيير من تنغيم صاعد إلى تنغيم صاعد-هابط إلى تحويل الجملة من خبرية إلى استفهامية. يعمل التنغيم كعامل رئيسي في إزالة الغموض في الكلام وتحديد قصد المتحدث. لتحقيق ذلك، قدم الباحث الأمثلة اللازمة وقام بتحليلها باستخدام برنامج برات.

الکلمات الدالة: التنغیم، طبقة الصوت، المعنى والتداولیة، برنامج (برات)، أنواع الکلام.

INTONATION AND PRAGMATICS - THE LOCAL BAHDINANI DIALECT AS AN EXAMPLE

ABSTRACT:

This research, titled "Intonation and Pragmatics: A Study of the Behdinani Local Dialect," analyzes speech from both phonetic and pragmatic perspectives, focusing on the use of intonation among Kurdish speakers of the Behdinani dialect. The study explores how intonation acts as a factor in changing meaning and conveying the speaker's intention based on the context of the conversation. To achieve more accurate results, the research utilizes the Praat software for analysis. Intonation plays a crucial role in conveying intended meaning.  Any change in intonation patterns during speech can lead to difficulties in delivering the pragmatic meaning. The study highlights how rising intonation, falling intonation, and pitch variations in declarative, interrogative, and imperative sentences can alter the type and intended meaning of these sentences. The primary goal of this research is to demonstrate the role of intonation in conveying intended meanings and organizing new information in speech. The research is based on the British scientific research method, specifically the approach of Halliday and Rog, to analyze the intonation of selected sentences in speech from both phonetic and pragmatic perspectives. The study shows that speakers can determine the intended function of their speech by adjusting the pitch of their voice. By changing intonation, speakers can alter the content of their message. For example, changing from rising to rising-falling intonation can shift a sentence from declarative to interrogative. Intonation serves as a key factor in removing ambiguity in speech and determining the speaker's intention. To achieve this, the researcher provided necessary examples and analyzed them using Praat software.

KEYWORDS: Intonation, Pitch, Pragmatic, Prrat program, Types of speech.