١. پێشەکى:

پشتى مرنا ئیلخان ئەباقا کوڕێ هولاکویى ل سالا (٦٨٠مش/١٢٨٢ز) دەولەتا ئیلخانى توشى هەڤڕکیێن مەترسیداربوو، ژبەر ناکوکیێن میرێن بنەماڵا ئیلخانى لسەر کورسییا دەستهەلاتێ، ئەڤێ چەندێ ژى ڕەنگەڤەدانەکا نەرێنى هەبوو لسەر دەستهەلاتا ئیلخانى ل تەبریزێ، دووبەرەکییەکا دژوار د لەشێ دەلەتێدا پەیدابوو هەتا لسەر ئاستێ وەزیر و سەرکردەیێن لەشکەرى، و هەر لایەنەکێ ژ بو پاراستنا بەرژەوەندیێن خوە لایەنگیرییا میرەک ژ میرێن بنەمالا ئیلخانى دکر، ئەڤێ چەندێ لاوازى ئێخستە د دەولەتا ئیلخانیدا بو ماوەیەکێ نەیێ کورت، چنکى سەرڕاستکرنا ئەڤان ناکوکییان بێ قوربانییێن مروڤی و دارایی نەبوو، و پتریا ئەوان هەڤڕکیا ب شیوەیێن لەشکەرى دهاتنە چارەسەرکرن.

میر قوتلوغ شاه د ئەڤان هەڤسەنگیاندا ڕێ زور مەزن گێڕا، بتایبەت ل پشتى مرنا ئیلخان ئەباقایى وهەتا هەڤڕکیا لسەر دەستهەلاتێ دناڤبەرا سولتان ئەحمد تکودار(٦٨١-٦٨٣مش/١٢٨٢-١٢٨٤ز) و برازایێ ئەوى میر ارغون کوڕێ ئەباقایى (٦٨٣-٦٩٠مش/ ١٢٨٤-١٢٩١ز)، میر قوتلوغ شاهى دەست د ناڤ ئەڤان هەمى کێشە و هەڤڕکیاندا هەبوو، وشیا پێگەهێ خوە یێ سیاسى و لەشکەرى ب پارێزیت

سەرەڕایى ژ هەمى شەرو پیلانێن وناکوکیێن مەترسیدار لسەر ژیانا ئەوى، بەلێ ب زیرەکى و هەوڵێن ئەوى یێن بەردەوام ئەو قوناغا هەستیار دەربازکر ب سەرکەفتیانە لسەر دوژمنێن خوە وئیلخان غازانى د هەمان دەمدا، هەر چەندە کومەکا میرێن لەشکەرى لسەردەمێ ئیلخان غازانى هەبوون، و زێدەبارى وەزیرێن ئێلخانیان، کار و ئەرک د بیاڤێ کارگێری وسیاسى و لەشکریدا د گێڕان وەک میر طغاجار نویان ومیر بوقا ومیر نوروز ومیر سلامیش وهندەک ژ میرێن بنەماڵا ئیلخانى وەک میر باڵتو کوڕێ نابشى (نڤجی)، بەلێ پتریا ئەڤان میرێن مە باس لێ کرى بزاڤ و یاخیبوون ڕاگەهاندن د ژى دەستهەلاتا ئیلخان غازانى، وچارەنوسێ هەمیان کوشتن بوو.

ژ هەژى یه بهێتە گوتن کو پاراستنا دەستهەلاتا ئیلخان غازانى ڤەدگەڕییا بو باوەرییا ئیلخانى ب هیز و شیانێن میر قوتلوغ شاهى کو ێێ سەرکەفتى بوو د ئەرکێ خوەدا، نە بتنێ د ئاریشێن نافخوییدا بەلکو جهێ باوەرییا ئیلخانى بوو ژ بو ئارام کرنا بارودوخێن نافخویى ل سنورێ هەرێما خوراسانێ ژ تێکڤەدان وئاژاوەگێریا، وهەر وەسا پاراستنا بەرژەوەندیێن مەغوولان ل دەڤەرێن دەوروبەرێن دەولەتا ئیلخانى بتایبەت ل ئەوان وەلاتێن ملکەچیا خوە بو ئیلخانییان دایینە دیارکرن، وەک شاهێن وەلاتێ جورجیا وسولتانێن سەلجووقیێن ڕومێ ل ئەنادوڵێ،وموکمکرنا جێگرییا مەغوولى وسەربازگەهێن لەشکەرى، سەرەڕاێى پەیوەندیێن مەغوولان وکێشە و ئاریشەیێن ئەوان د گەل مەمالیکان ل وەڵاتێ شامێ، میر قوتلوغ شاهى ب ڕێژەیەکا زورباش یێ سەرکەفتى بوو بجهـئینانا ئەرکێ خوە، وپاراستنا هەڤسەنگیێ د هاوکێشا سیاسی ولەشکەریدا لسەر دەمێ دەستهەلاتا ئیلخان غازانی.

٢. ژیانناما میر قوتلوغ شاهـ یا کەسایەتی

٢. ١. ناڤ وهوز وسیفەتێن میر قتلوغ شاهی:

ناڤێ وى میر قوتلوغ شاه کوڕێ مانغهودای کوڕێ جیدى نویان، ل دیڤ ژێدەرێن سەرەکی یێن مێژوویی سەبارەت مێژوویا ژدایک بوونا میر قوتلوغ شاهێ دزڤریت بو سالا (٦٤٧مش/١٢٤٩ز) (الدواداري،١٩٦٠،ل٣٢ ؛)، میر قوتلوغ شاه ژ هوزا منکقوت (مانقوت)^([1]) ئێک ژهۆزێن مەغوولان بوو(القاشاني، 1348مش/1929ز، ل9)، وبابێ وی مانغهودای، میرەک بوو ل سەر دەمێ ئیلخان هولاکویی وبەردەوام بوو ل سەر پوستێ خوە هەتا سەردەمێ ئیلخان (أباقا کورێ هولاکو)ی (٦٦٣-٦٨٠مش/١٢٦٥-١٢٨١ز) ،(MaitlandMuller,2017,p149, 168) باپیرێ وی (جیدی نویان) ئێک ژسەرکردێن لەشکەری بوو ل سەردەمێ جەنگیزخانی(MaitlandMuller,2017,p 67).

ژێدەرێن مێژوویێ یێن بەردەست ب هویرى باسێ ئەندامێن خێزانا وى نەکریە بتنێ چەند ئاماژەیەکێن کێم و کورت نەبن وەکو دایینە دیارکرن کو میر (تیمور باقا) دهێتە زانین ئێک ژ برایێن میر قوتلوغ شاهی بوو وسەرکردەکێ لەشکەری بوو د ناڤ ڕێزێن سوپایێ مەغوولان دا، ول دویڤ ژێدەران دوو یان سێ برایێن دی هەبوون بەلێ مر بوون، (MaitlandMuller,2017,p 181, 209, 210)، ئەڤە وێ چەندێ دەتە دیارکرن کو بەرز بوونا ڕولێ میر قوتلوغ شاهى ژ ڤالاتیەکێ نەهاتیە بەلکو وەک ئاماژەیێن ژێدەران هەر ژ سەردەمێ باب و پاپیرێن وى ئەڤێ بنەماڵێ ڕێز و ڕولێ خوە هەبوویە د دەولەتا ئیلخانیدا بتایبەت د بیاڤێ لەشکەریدا.

ل گور نڤێسینێن مێژوونووسان وەکو دایینە دیارکرن کو ژسیفەتێن میر قوتلوغ شاهی ب مەزناهیا سەروسیما وروخسارێ وی دهات نیاسین، وڕهێن وی کێم موو تێدا دیار بوون، ودیسان پرچا وی ژی کێم موو تێدا هەبوون(الذهبي، 1421مش/2000ز، ل٩٠)، ودوو گوهارک ل گوهێن ئەوی بوون(العمري، 1431مش/2010ز، ل191). و هەر بو زانین لبەرکرنا گوهارکان ژ لایێ زەلامان ڤە دیاردەیەکا بەربەڵاڤ بوو دناڤ هوزێن تورک و مەغوولان دا.

وەکو هزرا ئایینى بەرى موسلمان بوونا میر قوتلوغ شاه ل دەستپێکا ژیانا خوە ئێک ژ دیڤەلانک و باوەرمەندێن ئایینی شامانی بوو^([2])، وپاشی گەلەک پێڤە نەچوو موسلمان بوو ل سالا(٦٩٤مش/١٢٩٤ز)؛ ل دەمێ موسلمان بوونا ئیلخان محمود غازان د وی دەمی دا موسلمان بوونا میر قوتلوغ شاهی هاتیە پشتراستکرن کو ئەوی نڤێژ ل باژێرێ طوس کریە ^([3])، ل دەمێ دویڤچوونا میر نورۆزی^([4]) دکر داکو شورەشا وى ژناڤ ببەت ل سالا(٦٩٦مش/1296ز)( الهمذاني، 1420مش/2000ز، ل 146،124،123).

٢. ٢. هەڤژین وزارۆکێن میر قتلوغ شاهی:

بێ گومان کەسانێن سەرکردە هەولدایینە خوە نزیکى بنەماڵا دەستهەڵاتدار بکەن ژ بو پاراستنا بەرژەوەندیێن خوە چ ب رێکا ب جهـئینانا ئەرکان یان پێشکێشکرنا چالاکیێن باش یان ژی ب رێکا پەیوەندیێن خزماتیێ ئانکو هاوسەرگیریا سیاسی، لەورا میر قوتلوغ شاهی پەیوەندیێن خزمایەتیێ دگەل ئیلخانیان ژلایەکێ ڤە، ودگەل دەولەتمەدار وسەرکردەیێن بلندێن ئیلخانیان ژلایەکێ دیڤە دروستکرن؛ بمەبەستا چەسپاندنا کاریگەریا خۆ یا سیاسی ولەشکەری د دەولەتێدا؛ ژبەر ڤێ چەندێ میر قوتلوغ شاهی هەڤژینى دگەل کچا میر "جيرغوتاي" کر، ئێک ژ سەرکردەیێن لەشکەرى یێن مەزن بوو دناڤ مەغوولان دا (الهمذاني، 1420مش/2000ز، ل 146،124،123)، وپاشی هاوسەرگیری ل گەل خاتون (‌أولجاتيمور) کر کچا ئیلخان "أرغون خان کورێ ئەباقا"ی (٦٨٣-٦٩٠مش/١٢٨٤-١٢٩١)(البناكتي، 1428مش/2007ز، ل470)، هەروەسا هاوسەرگیری ل گەل "‌‌إيل قتلغ خاتون" کچا ئیلخان "گیخاتو کورێ ئەباقا" (٦٩٠-٦٩٤،ش/١٢٩١-١٢٩٥ز) کو دبیتە خۆشکا میر (آلافرانك)^([5])(الهمذاني، 1420مش/2000ز، ل 1٧٠،1٣4؛ اليونيني، 1428مش/2007ز، ل285).

ل دویڤ ئاماژەیێن ژێدەران میر قوتلوغ شاهی چەند زاروکێن کوڕ و کچ هەبوون ژوان کورێ وی "سیاوجی" J.A.Boyle,1968,p 400))، وهەروەسا کورەک دی هەبوو بناڤێ (قرانجوق)(القاشاني، 1348مش/1929ز، ل9)، و ژ زاڕویێن وى یێن کچ ئێک هەڤژینا سەرکردێ لەشکەرى میر (هرقداق)^([6]) بوو (الصياد، 1407مش/1987ز،ل348؛ اقبال، 1420مش/2000ز، ل308)، وکچکا دی یا میر قوتلوغ شاهی هەڤژینا مير (قراسنقر)^([7]) بوو (العسقلاني ، 1414مش/1993ز، ل247،246).

بێ گۆمان ژئەگەرێ ڕول و پێگەهێ بنەماڵا قوتلوغ شاهى و هەروەسا پەیوەندیێن خزمایەتیێ دناڤبەرا خێزانا وى ل گەل ئیلخانیان ژ لایەکێ ڤە، و دەولەتمەدار وسەرکردەیێن بلندێن ئیلخانییان ژلایەکێ دیڤە، ئەڤ پەیوەندى یە موکم تر لێکرن وب ئەڤێ چەندێ و بورینا دەمى پۆستێن سیاسی ولەشکەری وەرگرتن هەتا وی رادەی بوو ئێک ژدیارترین میر و سەرکردەیێن لەشکەرى یێن بلند ددەولەتا ئیلخانیدا. (الصياد، 1407مش/1987ز،ل3٦١)، وهەتا گەهشتییە رێزێن لەشکەرى یێن بلند وبوویە جهێ باوەرییا ئیلخانێن مەغوولان هەتا کو هاتیە ڕاسپاردن وەکو سەرکردێ گشتی یێ هێزا لەشکەرییا ئیلخانی ل سەردەمێ ئیلخان محمود غازان خانی دا (العزاوي، 1353مش/١٩٣٥ز، ل411؛ الصياد، 1387مش/1967ز، ل81).

ل سەردەمێ ئیلخان "أولجایتو"^([8]) میر قوتلوغ شاهـ ل پلا ئێکێ دهات دناڤ میرێن دەولەتا ئیلخانیدا (القاشاني، 1348مش/1929ز، ل٢٨)، ژبلی وێ چەندێ پوستێ (أمیر الأمراء)^([9]) میرێ میران ژی وەرگرت (ميرخوند، 1333 مش/1914 ز، ل٤٢٥). بێ گومان کاریگەرییا ئەوان هاوسەرگیریا و هەروەسا پێگەهێ میر قوتلوغ شاهی د دەولەتێدا ڕێک ل دیاربوونا ڕولی کوڕێن وى ژی ڤەکربوو، کۆ کورێ وى میر (سیاوجی) ئێک بوو ژسەرکردێن لەشکەری ل سەردەمێ اولجایتو. (J.A.Boyle, 1968,p 400).

ل سالا (٧٠٦مش/١٣٠٦ز) ب فەرمانا ئیلخان اولجایتو، میر قوتلوغ شاهـى سەرکردایەتیا لەشکەرێ مەغوولان کر بو سەرداگرتنا دەڤەرا جیلان^([10])، بەلێ د شەرەکێدا ب گرانى بریندار د بیت و هەر ل وێ دەڤەرێ ل دەستپێکا سالا(٧٠٧مش/١٣٠٧ز) گیانێ خوە ژ دەست د دەت.(الذهبي، 1420مش/1999ز، ل239، 240؛ القاشاني، 1348مش /1929ز، ل٦٨،٦٧؛ مستوفي قزويني ،13٦٢مش/19٤٣ز، ل ٦٠٧) ل سالا (٧٠٧مش/1307ز)، (العسقلاني، 1414مش/1993ز، ل254؛ الصياد، 1407مش/1987ز،ل143، 144) وتەمەنێ وى گەهشتبوو (٦٠) ساڵیێ (الدواداري،١٩٦٠،ل١٤٩،٣٢).

٣. ڕولێ میرقوتلوغ شاهی یێ سیاسی د دەولەتا ئیلخانیاندا

٣. ١. دەستپێکا ژیانا وى یا سیاسی:

دەستپێکا ڕولێ میر قوتلوغ شاه د دەولەتا ئیلخانیاندا ل سەردەمێ ئیلخان (أباقاخان) دیار دبیت، دەمێ چوویى ژ بو خزمەتا میر"أرغون کورێ أباقاخان" ول وی دەمی ژیێ غازانی سێ سال بوون وەکو سەرپەرشت ل گەل میرێ ناڤبرى بوو، و ئەڤەژى نەریتەکێ بەربەڵاڤ بوو ل وى سەردەمى، کو زاروک ومیرێن بچویک د دانانە ژێر سەرپەرشتییا سەرکردەیەکێ خودان شییان داکو فێرى هەمى یاسا و ڕێسایێن سیاسى ولەشکەرى وکارگێری ب بیت.

میر أرغون میر قوتلوغ شاه هنارتە جڤاتا بابێ خوە ئیلخان أباقاخان بمەبەستا ئەنجام دانا هندەک کارێن گرنگ ، کو وی دەمی میر قوتلوغ شاه ل دەڤەرا (موغان)^([11]) کو شیا چاڤپێکەفتنێ ب ئیلخان أباقاخان بکەت، و ئیلخان أباقاخان پرسا رەوشا غازانی ژمیر قوتلوغ شاهی کر، ودبەرسڤا خوە دا میر قوتلوغ شاه گوتە أباقاخانی کو غازان ژێی وی گەهشتیە سێ سالیێ، وشیانێن سواربوونا هەسپان هەیە، وئیلخان أباقاخان سەرنج راکێش بوو ب ئەڤێ چەندێ، ژبەر هندێ ب میر قوتلوغ شاهی راگەهاند غازانی ببینت وپێدڤیە غازان ژبوو وی بهێتە رەوانەکرن.

لدەمێ میر قوتلوغ شاه ژ دەڤەرا موغان ڤەگەریایی دەف میر أرغون وپەیاما ئیلخان أباقاخان گەهاندێ، هەر چەندە ئەڤ دخوازا ئیلخانى ب دلێ میر ارغونى نەبوو چنکى کوڕێ وى غازان هێشتا زاروکەکێ بچویک بوو، وسەرەرایى ئەوێ چەندێ میر أرغونى چ کورێن دی نەبوو ل وى دەمى ژبلی غازانی، ژبەر هندێ دوو دل بوو و دگوت ئەز دێ چاوا شێم بهنێرم بۆ بابێ خۆ، لێ ل دویماهیێ نەچار دبیت کورێ خوە غازانی دگەل خوە دبیت وبەرەڤ دەڤەرا (قونقور أولانک)^([12])دچیت داکو داخوازا بابێ خوە أباقاخانى جێبەجێ بکەت ژبۆ هێلانا غازانی ل کوچکا ئیلخانى ، و پاشى میر أرغون جارەکادی دزڤریتە هەرێما خراسانێ. (الهمذاني، 1420مش/2000ز، ل٧٩-٨٢).

بومە وەسا دیاردبیت پشت بەستنا بنەمالا ئیلخانى ل سەر میر قوتلوغ شاهى د کاروبارێن نافخویى یێن بنەماڵێدا کو قوتلوغ شاه کەسایەتیەکێ ب هێز و جهێ باوەرى یە ل دەف ئیلخانى و کوڕێن ئەوى.

٣. ٢. میر قوتلوغ شاه و هەڤرکیێن بنەمالا ئیلخانى:

یا ڕون و ئاشکەرایە کو دەولەتا ئیلخانى دویرى هەڤرکیێن ناڤخویى نەبوو وەکى دەستهەلات و دەولەتێن دەوروبەرێن ئەوێ، بێ گومان دووبەرەکى ولایەنگیری بەردەوام بوو د لەشێ ئەڤێ دەولەتێدا وهەر لایەنەکێ چاڤ ل پاراستنا بەرژەوەدیێن خوە هەبوو، و میر قوتلوغ شاه ژى وەکو سەرکردەیەکێ لەشکەرى ڕۆلەکێ مەزن هەبوو دهەڤرکیێن دناڤبەرا ئیلخان ئەحمەد تکودار و میر ئەرغون کوڕێ اباقا خانى ، نەخاسمە پشتی ئیلخان (‌أحمد تکودارخان)^([13])موسلمان بوویى و دەستهەلاتا دەولەتا ئیلخانی وەرگرتی ل ساڵا (681مش/1282ز).

هەژى یە ئەم بێژین ئیلخان احمد تکودار ئیکەم کەس بوو ژ بنەمالا ئیلخانى موسلمانەتییا خوە راگەهاندى، ئەڤێ پێنگاڤێ ژی تا رادەیەکێ باش کاریگەرییا خوە هەبوو لسەر د ژوارکرنا هەڤرکێی دناڤبەرا میر ئەرغون دگەل مامێ خوە ئیلخان ئەحمەدی (J.A.Boyle,1968,p 365)، ئەگەرێ ئەڤان هەڤرکییان دزڤریت بو ئەوێ چەندێ کو میر ئەرغون دەستهەلاتدارییا دەولەتا ئیلخانی ب مافێ خۆە دزانی ژبەر کو کورێ مەزنێ (أباقاخان) بوو،(Persy Skyes,1915, p184,185)،.

پشتی موسلمان بوونا (‌أحمد تکودار خان)ی، رابوو ب دەستپێکرنا وجێبەجێکرنا رێنمایێن شەریعەتێ ئیسلامێ ل هەمی بەشێن دەولەتا ئیلخانیدا، د هەمان دەم دا گرێدانا پەیوەندێن دۆستانە دگەل مەمالیکان ل میسر و وەڵاتێ شامێ؛ میر ئەرغون ئەو تشتێ لدویڤ دگەریای دیت بۆ دژایەتیکرنا ئیلخان ئەحمەدی، رابوو ب پالدانا میرێن دەولەتێ یێن کو دیڤەلانکێن هزرا وەسەنی ژ ئەوان میر قوتلوغ شاه بوو کو بدژی ئیلخان ئەحمەدی، پشتی ئەڤێ چەندێ دناڤبەرا ئیلخان ئەحمەدی و لایەنگەرێن میر أرغونى شەرەکێ چەکداری روویدا بەلێ بێ ئەنجام بوو. (اشپولر وأخرون، 1385مش/1965ز، ل189؛ اقبال،1420مش/2000ز،ل238، 242؛Bayarsaikhan Dashdondog,2011, p175,179؛ Micheal Burgan,2004,p39).

شەر و پێکدادانێن دەسپێکێ دناڤبەرا ئیلخان ئەحمەد تکودار و برازایێ وى میر ئەرغونی دا چ دویماهى بو هەڤرکیا ئەوان نە دانا سەرەرایى ئەوێ چەندێ لەشکەرێ ئەحمەد تکودار یێ سەرکەفتی بوو وخودان دەستهەلاتبوو، بەلێ بو وى یا ڕون و ئاشکرابوو کو میر ئەرغون هەڤرکەکێ بهێزە بۆ وی بتایبەت ل دەمێ هندەک سەرکردێن لەشکەرى پشتەڤانێن ئەوى بوون مینا میر قوتلوغ شاهى، ژبەر ئەڤێ چەندێ و ژبو دوماهیک ئینانا ئەڤان هەڤرکییان، ئیلخان ئەحمەد تکودار رابوو ب هنارتنا شاندەکێ بۆ میر ئەرغون ،و میر ئەرغون بۆ بەرسڤ دانا ئیلخان ئەحمەد رابوو ب هنارتنا میر قوتلوغ شاهى کو ئێک بوو ژهنارتیێن میر ئەرغونی بو دیتنا ئیلخان ئەحمەد تکوداری ژ بو دیماهیک ئینانا ئەڤان هەڤرکییان (الصياد، 1407مش/1987ز،ل143، 144). ئەم د شیێن بێژین پشت بەستنا میر و ئیلخانێن مەغوولى ل سەر میر قوتلوغ شاهى د چارەسەرکرنا ئاریشێن ناڤخویی دا ئەوێ چەندێ ناگەهینیت کو قوتلوغ شاهێ تاکە کەسە بوو وەک سەرکردە د مەیدانا سیاسی ولەشکەریدایە، بەلکو ئەوێ چەندێ د گەهینیت کو ب کارێگەرترین سەرکردەیێ ب هێز بوو کو هەردوو لایەنێن ناکوک جەخت ل سەر ڕاکێشانا ئەوى دکرن بو لایێ خوە.

پشتى ڤەگەریانا میر قوتلوغ شاهى ئیلخان ئەحمەد داخوازا دیتنا میر ئەرغونى کر، وهەروەسا ژ بۆ بەرسڤدانا میر ئەرغون خۆە وەسا دا دیارکرن لێکتێگەهشتن وپێک ئینان دناڤبەرا ئەوان دا دێ هێتە کرن، لەورا میر ئەرغون ب پشتراستى بەرەڤ ئیلخان ئەحمەدی چوو ب نیازا ڕێکەفتنێ، بەلێ ل دەمێ گەهشتی دیوانا ئیلخان ئەحمەدى ئێکسەر بریارا گرتنا میر ئەرغونی دا، (الصياد، 1407مش/1987ز،ل143، 144)، لێ دەمەکێ درێژ نەچوو هەر زوو هاتە ئازادکرن ل دویڤ داخوازى وهاریکارییا مير (بوقا)^([14])یی، بەلێ ئازادکرنا میر ارغونى نەبوو دیماهییا هەڤڕکیێ، لەورا ئیلخان ئەحمەدی لەشکەرەک هنارت بودژایەتیکرنا میر ئەرغونی، وشەر دناڤبەرا ئەواندا پەیدابوو دئەنجامدا لەشکەرێ میر ئەرغون سەرکەفت، وئیلخان ئەحمەد خۆ ڤەکێشا و بەرەڤ هەرێما خوراسانێ چوو وجارەکا دى ڤەگەریا ئازەربەیجانێ، بەلێ لدوماهیکێ ل هەیڤا (جمادى الأول) ل ساڵا (٦٨٣مش /1284) ژ لایێ لەشکەرێ میر ئەرغون هاتە گرتن وپاشی هاتەکوشتن، میر ئەرغون دەستهەلاتداریا دەولەتا ئیلخانی وەرگرت ب هاریکارییا میر قوتلوغ شاهى وکومەکا سەرکردێن دى یێن مەغوولى. (البناكتي، 1428مش/2007ز، ل469، 470؛ مستوفي قزويني ،1362مش/1943ز ،ل ٥٩٤-٥٩٥؛ خواندامير، د/ت، ل١٢٣، 125).

ژیا سەری بومە ڕون دبیت کۆ پشتەڤانیا میر قەتلوغ شاهی بۆ میر ئەرغون خان دململانێدا دگەل ئەحمەد تکودارخان، وبهاتنا میر ئەرغون خان ل سەرتەختێ دەولەتا ئیلخانیان بوو ئەگەرێ کێمبوونا کاریگەرییا ئیسلامێ ل سەردەولەتێ، هەروەسا بوو ئەگەرێ زڤراندنا ئەوان بو فێرکاریێن "ألیاسا" ئانکو ئەو سیستەمەیە کۆ مەغولان پەیڕەودکر، ژ کومەکا یاسا ورێنمایان پێک دهات، ژلایێ جەنگیزخانی ڤە هاتبوو دانان بۆ رێکخستنا کاروبارێن دەوڵەت وکومەلگەها مەغوولی، وهەروەسا ئەڤە ژی بو ئەگەرێ بەلاڤبوونا کاریگەرییا ئایینێ وەسەنی ل هەمی چەقێن دەولەتا ئیلخانی دئەوی سەردەمیدا.

٣. ٣. رولێ میر قوتلوغ شاهى ل خوراسانێ ل سەردەمێ گیخاتو خان:

پشتی مرنا ئیلخان أرغونى ل سالا(٦٩٠مش/١٢٩١ز)، برایێ وى کیخاتو دەستهەلاتدارییا ئیلخانى وەرگرت ب رازیبوونا پترییا میرێن دەولەتێ، د وى دەمیدا میر قوتلوغ شاه ل گەل میر غازانى بوو ل هەرێما خوراسانێ، ل دەمێ گەهشتنا ئەڤان دەنگ و باسان بو خوراسانێ میر غازان رابوو ب راسپاردنا قوتلوغ شاهى کو بەرەڤ هەرێما (أران)^([15]) ڤە بچیت، بۆ ئاگادارکرنا ئیلخان کیخاتو ل سەر بارودوخێ هەرێما خوراسانێ ژلایێ سیاسی ولەشکەری ڤە. ( الهمذاني، 1420مش/2000ز، ل102، 103).

پشتى میر قوتلوغ شاهى ئەرکێ خوە ب جهـئینایى جارەکا دى ڤەگەریا هەرێما خوراسانێ، بەلێ ل دەمێ میر غازان بەرەڤ هەرێما ئازەربێجانێ^([16])چوویی ژبوو دیتنا ئیلخان کیخاتو ل ساڵا (692مش/1292ز)، (خواندامير، د/ت، ل١42)، د ئەوی دەمیدا میر قوتلوغ شاه ژ ئەوان میران بوو کۆ ئەرکێ پاراستنا هەرێما خراسانێ دکر هەتا زڤرینا میر غازانی بۆ خراسانێ، (الهمذاني، 1420مش/2000ز، ل١٠٦).

پاراستنا هەرێما خراسانێ ژلایێ میر قوتلوغ شاهى ڤە، بوو ئەگەرێ ئەوێ چەندێ کۆ پێگەهێ میر قوتلوغ شاهی بەرزتر لێ ب هێت وهەروەسا ب بیته جهێ باوەرییا میر غازانى ل دەڤەرا خوراسانێ، و د رویدانێن داهاتیدا ئەڤ چەندە باش دیاردبیت.

٣. ٤. رولێ میر قوتلوغ شاهى دهەڤرکیێن دناڤبەرا میر غازان وئیلخان بایدو:

پشتى گوشتنا ئیلخان کیخاتو ژ لایێ "بایدوکورێ ترغای" (٦٩٤مش/١٢٩٥ز) لایەنگەرێن ویڤە ل ساڵا (٦٩٤مش/١٢٩٤ز) دەستهەلاتدارییا دەولەتا ئیلخانی گرتە دەست، بەلێ گەلەک نەخایاند ل سەردەستهەلاتێ؛ چنکى میر غازان ب پشتەڤانیا لایەنگەرێن خوە وەک میر قوتلوغ شاه ومیر نوروز وکومەکا دى یا سەرکردێن لەشکەرى داخوازا تولڤەکرنا کوشتنا کیخاتو د کرن ژ ئیلخان بایدو و لایەنگەرێن وى، ئەڤە ژی بوو ئەگەرێ ڕابوونا شەرەکێ نوى دناڤبەرا میر غازانی وئیلخان بایدو ل نێزیکی باژێرێ مەراغە^([17])، ود ئەڤی شەری دا لەشکەرێ ئیلخان بایدو بەرامبەر لەشکەرێ میر غازان شکەست، ول رەجەبا ساڵا (٦٩٤مش/١٢٩٤ز) بایدو نەچاربی داخازا دان وستاندنێ وپێکهاتنێ ژمیر غازانی بکەت، د ئەڤی دەمی دا میر غازان رازى بوو و بەرسڤا داخازییا ئیلخان بایدو دا،بەلێ میر غازانى شاندەک پێش خۆە ڤە هنارت دەڤ ئیلخان بایدویى، و ئەو شاند پێک دهات ژئەڤان میران: نەورۆز وقوتلوغ شاهـ ونوورین ئاقا^([18])، بۆ دان وستاندنێ دگەل بایدویى ومیرێن وی. (الهمذاني، 1420مش/2000ز، ل 1١٣-١١٧؛ البناكتي، 1428مش/2007ز، ل479 ،٤٨١).

پشتى ئالوگورکرنا دید و بوچوونان هەر دوو لایەن ل سەر ئەوێ چەندێ رێکەفتن بو راوستاندنا شەر و ناکوکیان، وزڤرینا لەشکەرێ میر غازانی بۆ هەرێما خوراسانێ و د بەرامبەردا ئیلخان بایدو سۆز دا هەمى (خواتین)^([19])،وخێزان وپارە و میراتێ ئەرغونى بۆ کوڕێ وى میر غازانی بهنێریت، سەرەرایى رازیبوونا ئیلخانى ژ بو زڤرینا داهاتێن هەرێمێن: خوراسان وعیراق وقومس^([20]) ومازندران^([21])ونیڤەک ژ داهاتێ هەرێما فارسوناوچێن دەوروبەرێن ڕووبارێ سفید رود^([22]) بو میر غازانى.

پشتی ئیمزا کرنا ئەڤێ رێکەفتنامێ دناڤبەرا ئیلخان بایدو ومیر غازانى دا، ئیلخانى داخاز ژ میر غازانی کر بۆ گێرانا ئاهەنگان ژبەر ئەوێ رێکەفتنا دناڤبەرا ئەوان دا هاتیە مورکرن، بەلێ میر غازانی یێ پشت راست نەبوو ژ ئیلخانى و ژبەر ئەوێ چەندێ داخواز ژمیر نوورین ئاقا ومیر قوتلوغ شاهی کر ل ئاهەنگێ ئامادە نەبن، و ب زیترین دەم هەرێما ئازەربێجانێ بجهـ بهێلن؛ بتایبەت پشتى کو میر غازان دووبارە هاتیە ئاگەهدارکرن ژ لایێ وان هەردوو میران ڤە ژ هەر فێلبازییەکا ئیلخان بایدویی، وپاشی میر غازان بخوە ژی بلەز بەرەڤ باژێرێ (زنجان)^([23]) ڤە چوو، د ئەڤی دەمی دا ئیلخان بایدو دودڵ نەبوو دەست ژسۆزێن خۆ بەردەت، و ئەڤ چەندە بوو ئەگەر دووبارە ناکۆکی وهەڤرکی دناڤبەرا هەردوو لایەنان روى بدەنە ڤە، وپەیوەندى ب شێوەیەکێ نەخوەش مان دناڤبەرا ئەواندا هەتا کو ل سالا (٦٩٤هـ/١٢٩٥مش) میر غازانى ب پشتەڤانییا میر قوتلوغ شاهى شیایى دویماهییێ ب دەستهەلاتا ئیلخان بایدویى بینیت ( الهمذاني، 1420مش/ 2000ز، ل 1١٣-١١٧؛ البناكتي، 1428مش/2007ز، ل ٤٨٣).

٣. ٥. میر قوتلوغ شاه وهەڤڕکى ل گەل وەزیرێ ئیلخانى (صدرالدين الزنجاني)

یا ڕون و ئاشکەرایە ناکوکى و هەڤڕکى نە بتنێ دناڤبەرا ئیلخان و میرێن بنەمالا ئیلخانیدا بوو، بەلکو پاراستنا بەرژەوندیێن میر و وەزیرێن دەولەتا ئیلخانى ژی بوویینە ئەگەر ناکوکى وکوشتن و ئالوزى پەیداببن وب بیتە جهێ لاوازییا دەزگەهێن بلند د دەولەتێدا.

پشتى وەرگرتنا صدرالدین زنجاني ^([24]) پوستێ وەزارەتێ هەر ژ سەردەمێ کیخاتو وهەتا هاتنا غازان خانى بو سەر دەستهەلاتێ، ئارمانجا ئەوی ئەو بوو خوە رزگار بکەت ژ میرێن باڵا دەست یێن دەولەتا ئیلخانی دوی دەمیدا، وەزیر صدرالدین الزنجانی ژبو دەست ڤەئینانا دلسوزى وپالپشتیا ئیلخان غازانی د دام و دەستگەهێن دەولەتێدا، هەوڵدا دووبەرەکیێ دناڤبەرا (رشيدالدين الهمذاني)^([25])، ومیر قوتلوغ شاهیدا پەیدا بکەت؛ بو بجهئینانا ئەڤێ مەبەستێ صدرالدین الزنجانی ڕابوو ب گونەهبارکرنا میر قوتلوغ شاهـ ولەشکەرێ د گەلدا ب تێکدانا بارودوخێن هەرێما جورجیا^([26]) ل شوینا بەلاڤکرنا ئارامیێ ل وێ هەرێمێ، و بێ گومان ئەڤ چەندە بوو ئەگەرێ تورەبوونا ئیلخان غازان خانی، ولدەمێ میر قوتلوغ شاهی پرسیار ژ وەزیر صدرالدین الزنجانى کری سەبارەت گهورینا هەلویستێ ئیلخانى بەرامبەر وی، وەزیرى د بەرسڤا خوە دا گوت: ئەڤە ژ دەرئەنجامێن وان بوختانێن وەزیر رشیدالدین الهمذانی بوون لسەر ته هاتینه کرن، د وى دەمیدا وەزیر رشیدالدین الهمذانى کەسەکێ نێزیکی ئیلخان غازانی بوو (خواندامير، د/ت، ل١5١).

هەژى یە ب دەینە دیارکرن کو د ئەڤێ پلانێدا مەبەست و ئارمانجا سەرەکى یا وەزیر صدرالدین زنجانى ئەوبوو دووبەرەکیێ بێخیتە دناڤبەرا ئیلخان غازانى ژ لایەکى، ومیر قوتلوغ شاه و وەزیر رشیدالدین الهمذانى ژ لایەکێ دیڤە، چنکى هەردووێێن دیماهیێ کەسانێن پایە بلند و جهێ ڕێزێ وبریارێ بوون ل دەف ئیلخان غازانى، وەزیر صدرالدین الزنجانى دڤیا ئەڤان کەسا وەکو بەربەست ژ ڕێکا خوە راکەت داکو مەیدان بو وى بمینیت وخوە پتر نزیکى ئیلخانى بکەت ژ بو پاراستنا بەرژەوەندیێن خوە د دەستهەلاتێدا.

سەرەرای پەیوەندیێن میر قوتلوغ شاهى و رشیدالدین الهمذانى یێن بهێز، بەلێ ژبەر ئەوان بوختانێن صدرالدین الزنجانى ژ زاردەڤێ رشیدالدین الهمذانى لسەر میر قوتلوغ شاهى کرین ل دەف ئیلخانی، میر قوتلوغ شاه نەچار بوو خوە ژ ئەڤێ گونەهباریێ قورتال بکەت، لەورا نەرازیبوونا خۆ ژ رشیدالدین الهمذانى دەربری لسەر ئەوان گوتنێن بێ بنەما دەربارەى وى هاتینە کرن، بەلێ رەشیدالدین الهمذانی سەرسامییا خوە دیارکرن و ئەو ئاخفتن و بوختان ڕەتکرن، وداخاز ژ میر قوتلوغ شاهی کر سەروکانییا ئاخفتنکەرێ ئەوان دەنگ و باسێن نەراست ئاشکرا بکەت؛ بەلێ میر قوتلوغ شاه رازی نەبوو ناڤێ وەزیر صدرالدین الزنجانى ئاشکرا بکەت وەکو ژێدەرێن ئەڤان دەنگوباسان، چنکى قوتلوغ شاه تا وى دەمى یێ پشت راست نەبوو کا ئەو ئاخفتن د ڕاست یان نە ، وئەڤێ چەندێ وەکر رشیدالدین ئەڤێ دوسیێ بێخیتە بەردەم ئیلخان غازانی داکو بێ گونەهییا خوە و ڕاستیا بابەتى بو میر قوتلوغ شاهى بدەته دیارکرن، وەسا دیاربوو ئیلخان غازانی ژى دڤیا بگەهیته راستیا ئەڤی بابەتى، لەورا داخوازا میر قوتلوغ شاهی کر راستیا ئەڤى بابەتى بو ڤەگوهێزیت، د ئەوى دەمیدا میر قوتلوغ شاهى نەچار بوو هەمى بابەت بو ئیلخانى ڤەگێڕان یێن کو وەزیر صدرالدین الزنجانى ل دەف وى گوتین، پشتى کو ئیلخان غازانى ب وردى زانى نە ئارام و تورەبوو وئیکسەر داخازا گازیکرنا وەزیر صدرالدین الزنجانى کر ولێکولین دگەل کرن سەبارەت بابەتی، ولدەمێ بو ئیلخانى ڕوهن بوویی کو وەزیر صدرالدین الزنجانى گرنگیێ ب رێکارێن لێکولینێ نادەت ودان ب دادگەهێ ناکەت، بو ئیلخانى دیاربوو کو صدرالدین الزنجانى ئەگەرێ تێکڤەدانا پەیوەندییان بوو د ناڤ میر و وەزیرێن دەولەتێدا و ئەڤێ چەندێ وەکر ئیلخان غازان بریارا کوشتنا وەزیر صدرالدین الزنجانى بدەت، و میر قوتلوغ شاهی بێ دودلی وگیروبوون بریارا ئیلخانى جێبەجێکر و وەزیر صدرالدین الزنجانى کوشت، (الهمذاني، 1380مش/1960ز، م٢،ج1،ل 13-15؛ خواندامير، د/ت، ل١51؛ الصياد، 1407مش/1987ز، ل284-286)، ل رەجەبا ساڵا (٦٩٧مش/١٢٩٧ز). (مستوفي قزويني ،1362مش/1943ز ،ل ٦٠٤؛ ابن الفوطي، 1424مش/2003ز ، ل334).

٤. رۆلێ میر قوتلوغ شاه یێ لەشکەرى

هەڤڕکییا میرێن باڵا دەست د دەولەتا ئیلخانیدا یا بەردەوام بو و ئەم دشێیین بێژین ئێک ژ سالوخەتێن دەولەتا ئیلخانیا مەغوولى بوو، ئەڤ دیاردە یا بەربەڵاڤ بو د لەشێ دەولەتێدا بتایبەت ل دەمێ مرنا ئیلخانەکێ یان هەر سەرکردەکێ هەست ب هێزبوونا خوە کربا یان ژى بەربەستەک دیتبا ل هەمبەر بەرژەوەندیێن خوە، دەست بو یاخیبوونەکێ یان بزاڤەکا لەشکرى د کێشا دژى بەرژەوەندى ودەستهەلاتا ناڤەندى، بەلێ هەمى ئەو بزاڤ ویاخیبوون- د قوناغا ڤەکولینێدا- دویماهییا ئەوان ژ ناڤبرن بوو.

ئەگەر ئەم لێنێرینەکێ د ئەوان بارودوخێن مە لسەرى ئاماژە پێ دایین بکەین ئەم د شیێن د دوو ئەگەران دا ڕون بکەین: ئێک یا ڕون و ئاشکەرایە ئەو سەرکردەیێن بزاڤ دکرن سەرکەفتنێن ئەوان د دەمکى بوون و ئەوان هێزا لەشکەرێ دەولەتێ نەبوو کو بو دەمەکێ درێژ وجهەکێ بەرفرهـ بزاڤین خوە لێ بەردەوام بکەن، ویا دووێ ئەو کەسێ ب بزاڤەکێ رادبوو دژى بەرژەوەندیێن دەولەتا ئیلخانى ل دەڤ ئیلخانێن مەغوولى ب کەسێ خیانەتکار د هاته نیاسین لەورا ل ب دیتنا ئیلخانان قوربانیدا د ئەڤی بیاڤیدا ل چ ئاست بان دڤیا ئەو یاخیبوونه بهێنه ژناڤبرن، سەرەڕایی ئەوێ چەندێ پەیڤا لێبورین ژ بو خیانەتکاران د یاسایا مەغولاندا نەبوو، لەورا دویماهیا هەمى بزاڤ ویاخیبوونا نەمان بوو، و ئەگەر لیبورین ل گەل میرەکێ هاتبا دان ئەو لێبورینە یا دەمکى بوو، ل دویماهیێ رەفتارا خیانەتێ سزایێ وێ ل دەف ئیلخانان کوشتن بوو.

ئێک ژ مەترسیێن ب ئەڤى ڕەنگى ئەوبوو میر بوقا ئیک ژ سەرکردەیێن ب هێز بوو لسەردەمێ ئیلخان ارغون کوڕێ اباقایى، شیا دەستهەلاتا خۆ بسەر گەلەک دەزگەهێن دەولەتێدا بگریت، و بریارێن خوە بسەپینت، وئەڤ چەندە ڕوژ ب ڕوژ بو هاریکار بۆ میر بوقایی کو پێگەهێ خوە یێ سیاسی ولەشکەرى د دەستهەلاتێدا ب هێز بکەت، هەتا گەهشتیە وى ڕادەیى دەست ب هەوڵدانا کر بۆ لادانا ئیلخان أرغونی ل سەر تەختێ دەستهەلاتێ، پشتى کو ئیلخان أرغون ب باوەرى و دیتنا خوە ژ ڕەفتارێن میر بوقاێى پشت ڕاست بوویى، فەرمانا کوشتنا میر بوقا دا ل ساڵا(687مش/1288ز)، و د هەمان دەمدا دیڤچوونا لایەنگرێن وی کر بۆ نەهێلانا کاریگەرییا وان لسەر بارودوخێن دەستهەلاتا ئیلخانى. (البناكتي، 1428مش/2007ز، ل473، 474؛ خواندامير، د/ت، ل129، 130)،

کوشتنا میر بوقایى بو جهێ نەرازیبوونا میر نوروزى ودەست ب یاخیبوونێ کر ل خوراسانێ، ل ڤێرێ رۆلێ میر قوتلوغ شاهی یێ لەشکەری ددەولەتا ئیلخانیاندا دەستپێکر کو ب بیتە سەرکردێ لەشکەرى بو نەهێلانا یاخیبوونا میر نوروزى، کو ئێک ژ میرێن دەستهەلاتدار بوو پشتى قوتلوغ شاهى ل دەف میر غازانى یێ کو دەستهەلاتدارى ل هەرێما خوراسانێ دکر لسەردەمێ بابێ خوە ئیلخان ارغون، ژ ئەگەرێ نەرازیبوونا نوروزى ژ کوشتنا میر بوقایی ژ لایێ ئیلخان ارغونى ڤه، چنکى میر بوقا ئێک ژ میرێن نزیکى نوروزى بوو ژ لایێ خێزانیڤە، زێدەبارى ترسا میر نوروزى ژ کوشتنێ ژ لایێ ئیلخان ارغونى ڤە.

پشتی بەرفرەهبوونا کاریگەرییا کوشتنا میر بوقایى دهەمی لایەنێن ژیانا سیاسی ولەشکەری د دەولەتا ئیلخانیدا، و د هەمان دەمدا ستەمکارییا لسەر میر بوقایی هاتیە کرن کاریگەرییەکا مەزن هەبوو دهەڤسەنگیا هێزێ ددەولەتێدا، ژبەر ئەڤان پێشهاتا میر نەوروز بەرەڤ دەڤەرا (وادی جز)^([27]) چوو، و ل وێرێ بەردەوام بوو د دژایەتیکرنا سیاسەتا ئیلخان أرغونی، ودگەل لایەنگرێن خۆ کومبوونەک گرێدا وەک ئامادەکاری ژ بو چوونا وى دگەل لایەنگەرێن وى بو دەڤەرێن سنورى یێن دەولەتا ئیلخانى، پشتی میر نەوروز بەرەڤ (وادی جز) چوویی میر غازان هنارتییەک هنارت دەڤ میر نەوروزی ب مەرەما ئاشتیبوون و دەستبەردانێ ژ ئەڤێ یاخیبوونێ، بەلێ میر نەوروز باوەرى ب دستپێشخەرییا میر غازانى نەبوو لەورا بریارا گرتنا هنارتیێ ویدا، وپاشى ئێکسەر دەست ب هێرشان کر بو سەر جهێن لەشکەریێن میر غازانی ل دەڤەرا (نیسابور)^([28])ێ، میر غازان دگەل سەرکردەیێ خوەیێ لەشکەرى میر قوتلوغ شاه نە شیان بەرهنگارى لەشکەرێ میر نوروزى ببن و نەچار بوون برەڤن بەرەڤ هندەک دەڤەرێن دى یێن خوراسانێ بچن. (الهمذاني، 1420مش/2000ز، ل 88، 90).

پشتى ئەوان رویدانان میر غازان ل گەل سەرکردێ لەشکەرێ خوە میر قوتلوغ شاهی بەرەڤ گوندێ(رادکان)^([29]) چوون، و ل ساڵا (ربيع الاخر 688مش/1289ز) ل گوندێ ناڤبری دگەل لەشکەرێن میر نەوروزی ب شەرچوون، و لەشکەرێ ئەوان بەرامبەر میر نەوروزی شکەست، پشتى دەنگ وباسێن سەرکەفتنێن میر نوروزى گەهشتینە ئیلخان أرغونى، ڕابوو ب هنارتنا هاریکاریێن لەشکەری بۆ هەرێما خراسانێ بۆ میر قوتلوغ شاهی داکۆ بەرامبەر میر نەوروزی براوەستیت، وئەڤ هێزا پالپشت یا لەشکەری ڕۆلەکێ مەزن هەبوو بۆ بهێزکرنا پێگەهێ لەشکەری یێ میر قوتلوغ شاهی، وب هاریکارییا ئەڤان پێداویستیان میر قوتلوغ شاهـ شیا سەرکەفتنێ ل سەر میر نەوروزی بینیت ل باژێرێ (هراة)^([30])، وپشتی شکەستنا میر نەوروزی ل ساڵا (688مش/1289ز) رەڤی بەرەڤ وەلاتێ (ترکستان)^([31]) ێ. (الهمذاني، 1420مش/2000ز، ل 90-94؛ الصياد، 1407مش/1987ز،ل232ز). وخوە ل ئەوێ دەڤەرێ ئاسێکر بو دەمەکێ درێژ مەترسیا وى دویر کەفت لسەر هەرێما خوراسانێ.

٤. ١. رۆلێ میر قوتلوغ شاهی دژناڤبرنا ئیلخان بایدو:

هەر چەندە ڕێکەفتنەکا دەستپێکى دناڤبەرا میر غازان و ئیلخان بایدو دا هاتبوو کرن، بەلێ وەسا دیاربوو کو میر غازان حەزا دەستڤەئینانا کورسییا دەستهەلاتێ بەرنەدابوو، ئەڤەژی بو ئەوێ چەندێ د زڤریت کو بارودوخ د بەرژەوەندییا میر غازانى دا بوون ژ ئەگەرێ ب هێزبوونا لەشکەرێ وى د هەمان دەم دا هەمى ئاماژە بو هندێ د چوون کو دەستهەلاتا ئیلخان بایدویی بەرەف کەفتنێ بوو ژبەر هندێ پترییا میرێن لایەنگەرێن وى ژى خوە ژێ دویرکرن ئەڤە بوو دەرفەتەکا باش بو میر غازانى(ابن الفوطي، 1424مش/2003ز، ل٣٢٨-٣٢٩؛ الهمذانی،1420مش/2000ز ،ل ١٢٥-١٢٦).

ئەڤه هەمى بوونە پاڵدەر جارەکا دى میر غازان لڤینا بکەت ژ بوو ب دەستڤەئینانا کورسییا دەستهەلاتا ئیلخانى، لەورا میر غازانی پلانا خۆە دانا هێرشێ بکەتە سەر لەشکەرێ ئیلخان بایدو، بەلێ بەری میر غازان لەشکەرێ خۆە بهنێرت بو ئەڤێ مەرەمێ، فەرمان لسەر میر قوتلوغ شاه ومیر نورین ئاقا راسپاردن کۆ پێشکێشکرنا نماییشێن لەشکەری بکەن. دبیت ئەو خونیشاندانا لەشکەرى بو هندێ بیت کو میر غازان خودان لەشکەرەکێ ڕێکخستى و ب هێزە و ئاماژەیەکا نەڕاستەوخویە بو ترساندنا دوژمنێ خوە.

ب بورینا دەمى و ئەڤان پێشهاتا شەر دناڤبەرا هەردوو لایان دا دروست بوو رەشیدالدین الهمذانى ب وردى باسێ ئەڤان رویدانا کریە، وهەروەسا رولێ میر قوتلوغ شا‌‌‌هـ دئەڤێ هەڤرکییا لەشکەری دا دکەت ب وی رەنگی کۆ میر قوتلوغ شا‌‌‌هـ ڵ پێشیا لەشکەرێ میر غازانی راوەستیا بوو وەکو چیایەکێ خوراگر وبنەجهـ وپاشان میر قوتلوغ شا‌‌‌هی ب چاڤ نەترسی هێرشى لایەنێ نیڤێ یێ لەشکەرێ ئیلخان بایدویی کر و شیا سەرکەفتنەکا مەزن ل سەر لەشکەرێ ئیلخان بایدو تومار بکەت، ونێزیکی (٨٠٠) سەربازێن ئیلخانى هاتنە کوشتن ویێن دیتر ژ گورەپانا شەری خۆ ڤەکێشان ورەڤین .(1420مش/2000ز، ل 1١٧).

ژ ئەگەرێ ئەڤان ڕویدانان میر غازانی لەشکەرەک ئامادەکر بسەرکرداتیا هەر ئێک ژ میر قوتلوغ شا‌ه ومیر نەورۆزی بمەرەما ژناڤبرنا دەستهەلاتا ئیلخان بایدو، وئەڤى لەشکەرى ل دویماهێی شیا ئیلخان بایدو دەستەسەربکەن و ب فەرمانا میر غازانی هاتە کوشتن ل باژێرێ تەبریز، ب کوشتنا بایدو میر غازان بوو ئیلخانێ مەغوولان و وەرگرتنا دەستهەلاتا دەولەتا ئیلخانی ل ساڵا (٦٩٤مش/١٢٩٤ز). (الهمذاني، 1420مش/2000ز، ل٢٧، ١٢٦؛ البناكتي، 1428مش/2007ز، ل ٤٨٣).

٤. ٢. رۆلێ میر قوتلوغ شاهی بۆ ژناڤبرنا بزاڤا میر نەورۆزی ڵ ساڵا (٦٩٦مش/١٢٩٧ز):

میر نەورۆز ئێک ژمیرێن هەرە بەرنیاس بوو د دەولەتا ئیلخانی دا، هەژی یە بێژین میر نوروز بو قوربانیێ هەڤڕکییا میران، د ئەنجامدا پەیوەندێن وی دگەل ئیلخان غازانی تێک دچن ول وی دەمی میر نەورۆز نەچار د بیت یاخیبوونێ بکەت ل هەرێما خوراسانێ دژی ئیلخان غازانی(طقوش،٢٠٠٧، ل٢٧١).

ئیلخان مەحموود غازان ل هەمبەر ئەڤێ یاخیبوونێ ژ لایێ سەرکردەیەکێ بهێز و خودان لەشکەر ب کارەکێ مەترسیدار دزانى لسەر دەستهەلاتا خوە، لەورا بریاردا ب بەرهەڤکرنا هێزەکا لەشکەری ب سەرکردایەتیا میر قوتلوغ شاهی کۆ ژمارا ئەوان ژ (٧٠) هزار شەرکەران پتر بوون ب ئاماژەیێن ژێدەران، ژ بو ژناڤبرنا یاخیبوونا میر نەورۆزی. هەردوو لەشکەر ب شەرکەفتن ل دەڤەرەکا نزیک باژێرێ نیسابور و د ئەنجامدا لەشکەرێ میر نوروزى شکەست و نەچار بوو بەرەف (فخرالدین کرت)^([32]) بچیت شاهێ باژێرێ هراة.

ئیلخان غازان ب شکەستنا لەشکەرێ میر نەوروزى رازی نەبوو، بەلکو وەسا دیت ئەڤ چەندە بوو ئازراندنا میر نەوروزى، لەوڕا فەرمان ب میر قوتلوغ شاهی دا بلەز بەرەڤ باژێرێ (هراة) بچیت ژ بوو دەستەسەرکرنا میر نەورۆزی چ ب ساخی یان مری، ب ئەڤێ چەندێ میر قوتلوغ شاه سەرکردایەتیا لەشکەرەکێ مەزن کر ول دەمێ گەهشتی باژێرێ هراة، ئێکسەر ئەڤ باژێرە دورپێچ کر و فەرمانا ڕادەستکرنا میر نوروزى بو شاهێ هراة فڕێکر، وئەگەر شاه فخرالدین ئەڤ داخوازییە بجهـ نەئینا ئەو ژی ل هەمبەر غازانى یێ پشکدارە دگەل یاخیبوونا میر نەورۆزی، هەر چەندە شاهێ هراة پەیوەندییەکا خزمایەتیێ هەبوو ل گەل میر نوروزى، بەلێ ژ ترسا مەغوولان یێ نەچار بوو خوە ژ ئەڤێ ئاریشێ بدته پاش، بتایبەت دەمێ دیتی لەشکەرێ میر قوتلوغ شاهی باژێرێ وی دوور پێچ کری یە ب هێزەکا لەشکەرى یا مەزن و ئەڤ دورپێچە ل سەر باژێری ناهێتە ڕاکرن هەتا میر نەورۆزی وئەوکەسێن دگەلدا نەهێن گرتن و ژبەر ئەڤێ چەندێ شاه فخرالدین کرت هزرێن خوە کرن کو ئەو نەیێ نەچارە ژبەر میرەکێ مەغوولى بکەڤیتە ململانێ دگەڵ هێزا ئیلخانییان، و د هەمان دەم دا ترس ژمیر نەورۆزی هەبوو کۆ بشێت لسەر وی زال بیت ولدویماهی باژێر و دەڤەرێن لژێر دەستەلاتا وى دەست سەردا بگریت. (الهمذاني، 1420مش/2000ز، ل ١٤٦-١٤٧؛ الصفدي، (1418مش/1998ز)، ج٥، ل٥٢٤؛ خواندامير، د/ت، ل 145؛ طقوش، 2007ز، ل ٢٧٢).

ژبەر ئەوان هزر و هوکار و دەرئەنجامێن مە لسەری باس لێ کرین، هەمى بوونە پاڵدەر ژبو رازیبوونا شاهێ هراة فخرالدین کرت کو میر نەورۆزی رادەستی قوتلوغ شاهى بکەت، بەلێ ئەو پێنگاڤ نە یا ب ساناهى بوو، ژبەر ترسا وى ژ لەشکەرێ میر نوروزى، لەوڕا هزر د پلانەکێدا دکر بو ئەڤێ مەرەمێ، و داخواز ژ میر نەورۆزی کر هاریکارییا وى بکەت ژ بو بەرەڤانیکرنێ ژباژێری ئەو ژی ب رێکا دابەشکرنا لەشکەرێ میر نوروزى لسەر دەروازێن باژێری ژبەر کو ببن پێشەنگ دگەل لەشکەری وى دژى لەشکەرێ قوتلوغ شاهى، میر نەورۆزی ب ئەڤێ پلانێ ڕازیبوو بریاردا سەربازێن خوە دابەش بن ل دەوروبەرێن باژێری ژ بو ڕوبروبوونا لەشکەرێ قوتلوغ شاهى، ب ئەڤی شێوەی هەمی لەشکەرێ وى ژێ دویر کەفتن و میر نەورۆز بتنێ ما ل کەلها هراة ل گەل چەند زێرەڤانێن تایبەت یێن شاه فخرالدین، بیێ کو بزانیت کو پلانەکا خیانەتکارى بو هاتیە دانان .(الهمذاني ،1420مش /2000ز، ل١٤٧، البناكتي، 1428مش /2007ز، ل٤٨٦).

پشتی شاه فخرالدین پلانا خوە بجهـ ئینایى فەرمان ب لەشکەرێ خوەدا هەمی پشتەڤان و دیڤەلانکێن میر نەورۆزی دەستگیربکەن، وپاشی میر نەورۆز ژی دەستگیرکر، وگوتێ (فەرمان دبێژت کۆ دڤێت تو بێ یە رادەست کرن بو میر قوتلوغ شاهی). (الهمذاني، 1420مش/2000ز، ل ١٤٧، البناكتي، 1428مش /2007ز، ل٤٨٦)، (الهمذاني) ئاماژە ب وێ چەندێ کر ل وی دەمێ مێر نەوروز هاتیە دەستگیرکرن،(( میر نەورۆزی گوتە شاه فخرالدین: "من خرابی وزورداری لتە نەکریە هەتا کو تو سوز وپەیمانا بشکێنی و خوینا من ب رێژیت)). شاه فخرالدین بەرسڤا وى دا و گوتێ هەمى تشت یێ ب دویماهیک هاتین. (1420مش/2000ز، ل ١٤8).

هەر چەندە میر نەوروز کەسەکێ ژیر و شارەزا بوو، بەلێ پێشبینیا ئەوی چەندێ نەدکر کو هوسا ب ساناهى بهێتە خاپاندن ژ لایێ شاهێ هراتێ ڤە، ژبەر دوو ئەگەران: ئێک وەسا هزر دکر ستاندنا کەلها باژێرێ هراتێ یا ب ساناهى نینە، و یا دووێ میر نەوروز ل دەف خوە یی پشت راستبوو کو شاهێ هراتێ پشتا ئەوى بەرنادەت و خیانەتێ لێ ناکەت ژ بەر ئەوێ پەیوەندییا خزمایەتى دناڤبەرا ئەواندا، بەلێ د ئەنجام دا وەسا دەرنەچوو و میر نەوروز بو قوربانێ هزرا خوە ئەوا لسەر بنیاتێ خزماتیێ ئاڤا کرى.

پشتی ئەڤێ چەندێ فخرالدین کرت فەرمانا کوشتنا (حاجی رمضان)^([33])ی دا نڤیسەرێ میر نەورۆزی بوو وسەرێ وی دگەل نوینەرێ خو بو میر قوتلوغ شاهی هنارت دا ئاگادار بکەت ژگرتنا میر نەورۆزی وبرایێن وی و پشتەڤانێن وی، وفخرالدین کرت داخازا پاراستنێ ژمیر قوتلوغ شاهی وهیڤی دکر دبن فەرماندارییا ئیلخان غازانی بیت وپشتەڤانییا خو بو ئیلخانى دیاربکەت وهیڤی خواست گرتنا میر نەورۆزی ناوەندگیریێ بو وی بکەت ل دەف ئیلخان غازانی داکو ل خەلەتیێن وی ببوریت، وپشتی ئەڤێ چەندێ ڕابوو ب هنارتنا میر نەورۆز ب دەستێن گرێدایی وب پییان وب شەڤ وبچاڤدێریەکا چڕ بو سەربازگەها میر قوتلوغ شاهی، ول دەمێ ئامادەبوونا میر نەورۆزى ل هەمبەر میر قوتلوغ شاهی هندەک ڕەفتار و گاڵتە وبێ ڕێزى ب میر نەورۆزی هاتنە کرن ل دیوانا قوتلوغ شاهى و زێدەبارى هندەک پەیڤێن نەجوان ونەشایەنى میرەکێ وەکو نەورۆزی بهێنەکرن کو خزمەت وقوربانییەکا مەزن پێشکێشی ئیلخان غازانی ودەولەتا ئیلخانى ئەنجام دایین، و ئەڤێ چەندێ میر نەورۆزی تورەکر ژبەر کو میر نەورۆزی خۆ وەسا دیت پلا وی مەزنتر وبلندترە ژمیرێن مەزنێن دەولەتا ئیلخانی، ژبەر ئەڤێ چەندێ هیچ گرنگییەک ب پرسیارێن میر قوتلوغ شاهی نەدا وبەرسڤا وی ژی نەدا و ب باوەرى وسەربلندی خوە نیشان دا، وبتنێ ب ئێک ڕستە بەرسڤا وی دا وگۆتێ: "غازان تنێ د شێت حوکمی ل سەر من بدەت نە تو". (الهمذاني، 1420مش/2000ز، ل ١٤٨؛ ابن الفوطي، 1424مش/2003ز ، ل334؛ الدواداري، ١٤١٨مش/١٩٩٨ز، ل ٣١٨؛ فندي، أحمد، أيلول 2019، مج8، ع4، ل٣٠-٣١). ئەم دشیێن بێژین کو میر نوروزى وەسا هزر دکر پلا وى د دەولەتێدا ژ یا میر قوتلوغ شاهى بلندترە و ئەو شیان نینن ئیکسەر بڕیارا کوشتنا وى بدت بێێ فەرمانا ئیلخانى، بەلێ د هەمان وەخت دا نەمانا میر نوروزى د گورەپانا سیاسى دا دەرفەتەکا باشبوو بو میر قوتلوغ شاهى کو وەک میرەکێ ئێکانە ئەڤێ خزمەتێ پێشکێشى ئیلخانى بکەت و د هەمان دەم دا داکو بەرژەوەندیێن خوە ژى پارێزیت.

ل دەمێ کۆ میر قوتلوغ شاه ژبەرسڤێن میر نەورۆزی بێ هیڤی بوویی، گەلەک توڕە بوو ولەوڕا فەرمان دا لەشکەرێ خوە میر نوروزى بکوژن، وبشێوەیەکی هوڤانە لبەر دەرگەهێ باژێرێ هراة کوشت، وپاشی لەشێ وی پارچەکرن وسەرێ وی هاتە هنارتن بۆ ئیلخان غازانی ل (٢٣ هەیڤا شەوال ٦٩٦مش/١٢٩٧ز)، پاشی سەرێ میر نەورۆزی هاتە هنارتن بو بەغدا ول وێرێ ب دارەکێ ڤە هاتە هلاویستن بو دەمێ چەند سالان وەکی هندەک مێژوونڤیسان دایە دیارکرن. (ابن العبري، ١٤٢٧مش/٢٠٠٧ز، ل٢٣٢؛ الهمذاني، 1420مش/2000ز، ل ١٤٨؛ ابن الفوطي، 1424مش/2003ز ، ل334؛ البناكتي، 1428مش/2007ز، ل486).

هەژى یە بهێتە دیارکرن نە هێلانا میر نەوروزى د مەیدانا سیاسی دا ژ لایێ میر قوتلوغ شاهى ڤە بو دوو ئەگەران ڤەدگەریت: ئێک وەکو ئەرک ل سەر شانێ میر قوتلوغ شاهى کو هاتبوو ڕاستپاردن ژ لایێ ئیلخان غازانى ڤە ژ بو بەرپەچکرنا دەستهەلاتا میر نەوروزى، و دوو میر قوتلوغ شاه تا ڕادەیەکێ باش کەسەکێ ژیر بوو ژ بو پاراستنا بەرژەوەندى و دەستهەلاتێن خوە بەرانبەر گەشەبوونا ڕولێ میر نەوروزى د دەولەتێدا ب تایبەت بەرز بوونا ڕولێ میر نەوروزى د کومەلگەها مەغوولى دا پشتى شییایى غازان خانى بینیتە دناڤ ئایینێ ئیسلامێ دا. ومی قوتلوغ شاهى باش هەست ب ئەوێ چەندێ دکر لەورا بیێ کو ب زڤریت بو ئیلخان غازانى بریارا کوشتنا میر نەوروزى دا.

٤. ٣. رۆلێ میر قوتلوغ شاهی یێ لەشکەری ل دەڤەرا جورجیا ( کرجستان )

شاهنشینا جورجیا دەڤەرەکا گرنگ بوو ژ بوو دەولەتا ئیلخان ژبەر زەنگینیا وێ ب سامانێن وێ ێین سروشتى و ژبەر ئەڤێ چەندێ مەغوولان چاڤ لسەر هەبوو کو بیخیتە د بن ملکەچیا خوەدا، د هەمان دەمدا ژ بو پاراستا سنور خوە ژلایێ باکورى ڤە ژبەر مەترسى و گەفێن مەغوولێن قەبجاق، لەورا ب هەر بهانەیەکێ با ئیلخانێن مەغوولى هەوڵددان ئەوێ دەڤەرێ بێخیتە ژێر دەستهەلاتا خوە، یان هەر چ نەبیت هەوڵ بدەن بو ڕاکێشانا شاهنشینا جورجیا بو لایێ خوە و گرێدانا پەیوەندیێن هەڤالینیێ د گەل شاهێن جورجیا.

ژ بو چارەسەرکرنا ئەڤێ پرسێ ئیلخان غازان ل سالا (٦٩٧مش/١٢٩٨ز) سەرکردەیێ لەشکەریێ خوە میر قوتلوغ شاهـ ڕاسپارد بو ئەڤێ مەرەمێ وهەروەسا ژ بوو نەهێلانا ئەوان ئاڵوزیێن ل دەڤەرا جورجیا دروست بوویین ئەوێن کۆ بوویینە ئەگەرێ تێکدانا بارودوخا لسەر سنورێ دەولەتا ئیلخان و ئەڤ چەندە بوویە جهێ دلگرانیییا ئیلخان غازانی. مێژوونڤیس (الهمذاني) دەربارەی ئەڤێ چەندێ باس دکەت کۆ مەرەم ژچوونا میر قوتلوغ شاهی ئەو بوو داکۆ دوێفچوونا کارۆبارێن ئەوێ دەڤەرێ بکەت و هەروەسا ئەوێ چەندێ دیاردکەت کۆ پشتی میر قوتلوغ شاهـ کارێ خۆ ل دەڤەرا جورجیا بدوماهیک ئینایی جارەکا دى بلەز زڤرییە بۆ لایێ ئیلخان غازانی و هەروەسا میر قوتلوغ شاهی برایێ شاهێ جورجیا دیڤید هەشتێ لگەل خوە ئینا، ب رێزەکا مەزن پێشوازی لێهاتە کرن ژ لایێ ئیلخان عازانى ڤە. (1420مش/2000ز، ل١٥٠).

ب راستى پەیوەندیێن ئەوان د جێگیرنەبوون ژ بەر پێشهاتێن نوى و ڕویدانێن سنورى یێن بەردەوام، بتایبەت پشتى شاهێ جورجیا دیفید هەشتێ زانی کو میر نوروزی سەرکردێ لەشکەرێ مەغوولى رابوویە ب ژناڤبرنا هندەک دێرێن دەڤەرا جورجیا، وشاهێ جورجیا دگەل سەربازێن خوە ل کەلهەکێ خوە ئاسێ کرینە و ل دژی دەستهەلاتا ئیلخانیان راوەستیانە،و ب ئەگەرێ ئەڤێ چەندێ ئیلخان غازان شاندەک هنارت بو لایێ شاهێ جورجیا، کو داخاز ژێ کر دەست ژ سەر ئەوێ کەلهێ بەردت وملکەچییا خوە بو ئیلخان غازانی دیاربکەت ودان پێدانێ ب دەستهەلاتا مەغوولان بکەت، بەلێ دیڤیدێ هەشتێ ب داخوازی وفەرمانێن مەغوولان رازی نەبوو. (Robert bedrosian, 2012-2015, p240-242).

ل دەمێ شاهێ جورجیا داخوازێن مەغوولان بجهنەئینایین، ئیلخان غازانی جارەکا دى میر قوتلوغ شاە راسپارد بو چارەسەرکرنا کێشەیا ئەوان دگەل شاهێ جورجیا ودویماهیک ئینانا ئەوان ئالوزیێن ل وێرێ رویدایێن، ئێکسەر میر قوتلوغ شاە فەرمانا ئیلخانى جێبەجێکر و بەرەف ئەوى سنوریڤە چوو ل دویماهییا سالا (٦٩٧مش/١٢٩٨ز)، و ژ لایێ خوە کەسەک هنارت بۆ شاهێ جورجیا (دیڤیدێ هەشتێ) و داخاز ژێ کر ب لەشکەرێ خوەڤە ژ کەلهێ دەرکەڤیت.

دووباره هاتنا میر قوتلوغ شاهى بو جهێ دلگرانییا شاهێ جورجیا، د هەمان دەم دا یێ پشت راستبوو کو ئەوى هێزا بەرگرییا مەغوولان نینە، لەورا نەچار بوو رازى ببیت بەلێ ب مەرجەکى کو مەغوول سوز وپەیمان وباوەریێ بدەنە شاهێ جورجیا کو دەڤەرێن ئەوى د پاراستى بن ژ هێرشێن مەغوولان وهەروەسا هندەک کەسان وەک بارمەته ڕادەستى ئەوى بکەن هەتا کو قوناغێن ڤەکێشانا ئەوى ژ ئەوێ کەلهێ خلاس دبیت، ژ بوو دوپاتکرنا ئەڤێ باوەریێ، میر قوتلوغ شاه رابوو ب ڕادەستکرنا کوڕێ خوە شیباوچى و لگەل دوو کەسێن دى ژ کوڕێن میرێن مەغوولان کو وەک بارمەتە بمینن ل دەف شاه دیڤیدێ هەشتێ ب مەرەما دەستبەردانا کەلهێ، ب ئەڤێ ڕێکەفتنێ شاهى جورجیا ژ کەلها خوە دەردکەڤیت دگەل کومەکا دیاریێن پر بها و بەرەف سەربازگەها لەشکەرێ مەغوولان ڤە چوو، و میر قوتلوغ شاه پێشوازى ڵیکر و ژ ئەگەرێ ئەڤێ کوومبۆنێ رێکەفتن دناڤبەرا هەردوو لایان دروست دبیت و بەرامبەری ئەڤێ جەندێ میر قوتلوغ شاه دیارین پر بها پێشکێشی شاه دیڤیدێ هەشتێ کرن و ئەڤ رێکەڤتنە ب ئەوێ جەندی دوماهیک هات وشاهێ جورجیا سوز ب میر قوتلوغ شاهی دا کو هەر تشتەکێ ئەوی بڤێت یێ ئامادەیە جێبەجێ بکەت، پشتى ڕێکەفتن دروست بوویى دناڤبەرا ئەوان دا، و پاشان شاهێ جورجیا دزڤریتە سەر دەستهەلاتدارییا خوە خو، و ل دەمێ گەهشتیە بنەجهیا خوە ئێکسەر بارمەتەیێن مەغوولان ئازاد کرن و بەرەف میر قوتلوغ شاهى ڤە فرێکرن. (Robert bedrosian, 2012-2015, p240-242)

بومە وەسا دیار بوو کو شاهێ جورجیا ب ئەڤێ ڕێکەفتنێ یێ نەچار بوو بەرامبەر هێزا مەغوولان، هەر چاوا بیت ب ئەڤێ چەندێ مەغوولان لایەنگیرییا جورجیان ب دەستڤەئینا داکو شاهێ جورجیا ب بیتە ڕێگر ژ بو هێرشێن مەغوولێن قەبجاق بو سەر ئەردێ ئیلخانیان ل ئەوان دەڤەران، وهەروەسا میر قوتلوغ شاه پشکدارى د ژ ناڤبرنا شوڕەشێن دژى شاهێ جورجیا دا کر و ژناڤبرن، مەرەما مەغوولان ئەو بوو د ئەڤێ هاریکارییدا لەشکەرێ جورجیا ب هێز بمینت وەکو دەستهەلاتەکا ملکەچ بوو مەغوولان و ڕێگربن بو هەرمەترسیەکێ لسەر بەرژەوەندیێن مەغوولان ل ئەوى سنورى.

٤. ٤. رۆلێ میر قوتلوغ شاهی بۆ ژناڤبرنا بزاڤێن سەرکردێن مەغوولان ل ئەنادولێ

أ- بزاڤا میر بالتو:

‌‌ د ئەڤی سەردەمیدا وەڵاتێ ڕومێ و سولتانێن سەلجووقیێن ڕومێ ملکەچى دەولەتا ئیلخانى بوون، وهندەک میرێن مەغوولان وەک جێگرێ ئیلخانى سەرپەرشتیا ئەوى وەلاتى دکرن، بەلێ هە/ڕکیێن نافخویى ل ئەنادولێ و هەروەسا ل ئیرانێ بوونە ڕێکخوەشکەر کەلەک ژ میرێن مەغوولان بزاڤ و یاخیبوونان دژى دەولەتا ئیلخانى ئەنجام بدەن(فندی،٢٠١٥ ، ل١٩٩). هەر چەندە پێڕابوونێن ئیلخانێن مەغوولى ل هەمبەر بزاڤ و یاخیبوونێن ل دژى دەستهەلاتێ توند و دژوار بوون، بەلێ ئەو چەندە نەبوو ڕێگر لدەف هندەک میر و سەرکردەیێن لەشکەرى کو ژ ئەنجامێ بەردەوامییا هەڤڕکى وئالوزیێن نافخویى ب دەرفەت ب بینن کو جورەکێ سەربەخوبوونێ ل دەڤەرێن لژێر دەستهەلاتا واندا ب دەستڤەبینن.

پشتى شەڕین نافخویى ب دویماهیک هاتین ل ئیرانێ کومەکا میرێن ب هێز ل دور ئیلخانى هەبوون وەک: قوتلوغ شاه وطغاجارنویان ومیر باڵتو کوڕێ نابشی(ناڤجی) کوڕێ هولاکویى و سولامیش کوڕێ ئافاک کوڕێ بایجونویان وهندەکێن دى، لەوڕا ئیلخان غازانى ب پیدڤی دیت هندەک ژ ئەڤان میران بەڵاڤ کەت ل هەرێمێن لژێر دەستهەلاتا ئیلخانى، و ب فەر دیت هێزەکا لەشکەرى فرێکەتە وەلاتێ ڕومێ (ئەنادوڵ)^([34]) ژبەر کو دەڤەرەکا گرنگ بوو ژ بو دەولەتا ئیلخانى، د هەمان وەختدا ژبەر ئێمناهییا ناڤخویى ئیلخان غازانى دڤیا میرێن ب هێز کو جهێ گومانێ وگەفێ بوون لسەر دەستهەلاتا ئەوى دڤیا ژ خوە دویر بێخیت، میر طغاجارنوێن ل پلا ئێکێ دهات کو ملکەچیا وى جهێ گومانێ بوو لسەر دەستهەلاتا غازانى، لەورا بریاردا میر طغاجارى دویر بکەت وبەرف وەلاتێ ڕومێ هنارت ژ بو پاراستنا بەرژەوەندیێن مەغوولان ل ئەوێ دەڤەرێ(الهمذانی، 1420مش/2000ز ،ل١٣٠؛ ابن الفوطی،1424مش/2003ز، ل٣٣١). ل دەمێ میر طغاجار گەهشتی ئێکسەر بانگا یاخیبوونێ دا ل باژێڕێ توقات دژی دەستهەلاتا ئیلحان غازانى(آقسرای،723مش/١٣٢٣ز،ل١٩٣؛ خواندمیر،(د/ت)، ل١٤٦).

ل دەمێ دەنگ و باسێن یاخیبوونا طغاجارى گەهشتیە ئیلخان غازانى، ڕابوو ب هنارتنا ئێک ژ کوڕمامێن خوە ئەوژى میر باڵتو بوو ژ بو ژ ناڤبرنا میر طغاجارى، ل دەمێ لەشکەرێ ئیلخانى ب سەرکێشییا باڵتو گەهشتى وەلاتێ ڕومێ هێرشی سەربازگەها میر طغاجارى کر و شییا دەستەرکەت و ئێکسەر بریارا کوشتنا وى دا ل ساڵا(٦٩٤مش/١٢٩٥ز).

سەرکەفتنا میر بالتو لسەر طغاجارى بوو جهێ شانازیبوون وخوە مەزنکرنێ ب شیانێن خوە یێن کەسایەتى، ئەڤێ چەندێ ئەو پاڵدا بریارا یاخیبوونێ وسەربەخوبوونێ بدەت ژ دەستهەلاتا ئیلخانى، هەر چەندە ئیلخان غازانى ل دەستپێکێ داخواز ژێکر بهێتە ئیرانێ و دەست ژ یاخیبوونێ بەردەت بەلێ میر باڵتو رازینەبوو(مجهول،1952، ل٩٣؛ الهمذانى، 1420مش/2000ز ،ل١٣٩؛ قزوینى،13٦٢مش/19٤٣ز، ل٦٠٣)، لەورا ئیلخانى لەشکەرەکێ مەزن ئامادەکر کو ژمارا ئەوان د گەهشتە نزیک (٣٠) سەربازان ب سەرکردایەتییا میر قوتلوغ شاهى و ب پشکدارییا میر سولامیش بو ژ ناڤبرنا میر باڵتویى ، ل دەمێ لەشکەرێ ئیلخانى ب سەرکێشییا میر قوتلوغ شاهى گەهشتییە وەلاتێ ئەنادوڵێ گەلەک ژ لەشکەرێ میر باڵتو خوە ژ ناڤ لەشکەرى وى ڤەکێشان وگەهشتنە د ناڤ ڕێزێن لەشکەرێ قوتلوغ شاهى دا، و شەرى دناڤبەرا هەردوو لایەنان دا ل بیابانا مالیه ل نزیک باژێرێ قیرشهر دەستپێکر ل سالا(٦٩٦مش/١٢٩٧ز)، میر قوتلوغ شاهى سەرکەفتنەکا مەزن لسەر میر باڵتو وهەڤپەیمانێن وی یێن تورکمان ئینا و د ئەنجامدا میر باڵتو ژ گورەپانا شەرى ڕەڤى بەرەف باشورێ ئەنادوڵێ چوو، و خوە گەهاندە د ناڤ هوزێن تورکمانى.(الهمذانی،1420مش/2000ز ،ل١٣٩؛ قزوینى، 1362مش/1943ز، ل٦٠٣-٦٠٥؛ طقوش،2002، ل٣٦٦).

پشتى ئەڤان ڕویدانان ونەهێلانا مەترسییا یاخیبوونا میر باڵتویى، میر قوتلوغ شاه دڤیا ڤەگەریتە زڤستانگەها خوە ل دەڤەرا ئاڕان، لەوڕا ئەرکێ دیفچوون وگرتنا میر باڵتویى رادەستى میر سولامیش کر(الهمذانی،1420مش/2000ز ،ل١٣٩؛ قزوینى، 1362مش/1943ز، ل٦٠٣-٦٠٥)، میر باڵتو چوو گازییا خوە گەهاندە میرێن قەرەمانى کو هاریکارییا ئەوى بکەن ل دویف ڕێکەفتنا بەرێ نوکە کو دناڤبەرا ئەواندا هاتبوو بەستن، بەلێ قەرەمانییان پێشوازى لێ نەکر بەروڤاژى هێرشى ئەوى و لایەنگەرێن وى کرن وهندەک ئافرەت و کەل و پەلێن ئەوان برن و ڕەڤاندن، باڵتور نەچار بوو هەوار خوە بگەهینتە میرێن ئەرمەنان، ل دەسپێکێ ڕازیبوون لسەر داخوازییا ئەوى(آقسرای،723مش/١٣٢٣ز، ل٢٠٥؛ فندی،٢٠١٥،ل٢٠١)، بەلێ ل دەمێ میر باڵتو گەهشتى دەف میرێ ئەرمەنان ئێکسەر دەستەسەرکر وهنارت بو تەبریزێ و ب بریارا ئیلخان غازانى هاتە کوشتن.(آقسرای،723مش/١٣٢٣ز، ل٢٠٥؛ طقوش،2002، ل٣٦٦).

پشتى کوشتنا میر باڵتویى، سولتانێ سەلجووقى مسعودێ دووێ ژ لایێ خوەڤە شاندەک هنارتە دەف میر قوتلوغ شاهى ل دەمێ د ڕێکێدا بەرەف ئاڕان د چوو، و ل ڕوژهەلاتێ ئەنادولێ سولتان مسعود گەهشتە میر قوتلوغ شاهى وداخوازا لێبورین وپاراستنێ ژێکر، وگوتێ ئەو هاریکارییا بو میر باڵتویى هاتیە کرن بیێ حەزا وى بوو و ژنەچارى بوو، میر قوتلوغ شاهى لێبورینا وى پەسەندکر، بەلێ داخواز ژێکر ل گەل ئەوى ئامادە ببیت ل دیوانا ئیلخان غازانى (آقسرای،723مش/١٣٢٣ز ،ل٢٠٧؛ فندی، ٢٠١٥، ل٢٠١)، ل دەمێ سولتان مسعود گەهشتیە کوچکا ئیلخانى جارەکا دى لێبورین ژ ئیلخانى خواست و دا دیارکرن کو ئەو تشتێن ڕویدایین نە ب حەزا وى بوون، بەلکو ژ نەچارى بوو وهەروەسا ژ ترسا هندێ بوو میر باڵتو ئەوى بکوژیت، ئیلخانى بهانەیێن وى قەبولکرن ولێبورى، بەلێ ڕیک نەدایێ ڤەگەریتە وەلاتێ ئەنادوڵێ وهنارته کەلها باژێرێ هەمەدانێ و زیندان کر ل سالا (٦٩٦مش/١٢٩٧ز) .(آقسراى ،723مش /١٣٢٣ز،ل٢٠٧-٢٠٨؛ منجم باشی،........،مج٢،ل١١٨؛ لين بول ، 1973،ل٣١٦).

ب- بزاڤا میر سولامیش:

پشتى ژ ناڤبرنا یاخیبوونا میر باڵتویى، و دانانا علاءالدین کیقبادێ سیێ وەک سولتانێ سەلجووقیان ل وەلاتێ ڕومێ ل سالا(٦٩٧مش/١٢٩٨ز)، هەر زوى پشتى بورینا سالەکێ میر سولامیش کورێ ئافاک کوڕێ بایجونویان بزاڤا خوە ڕاگەهاند دژى دەستهەلاتا ئیلخان غازانى ل وەلاتێ ڕومێ، چنکى میر سولامیش وى دەمى جێگرێ ئیلخانیان بوو، و ئەگەرێ سەرەکى ئەو بوو میر سولامیشی هەڤڕکییا غازانى ل گەل مەمالیکان ب دەرفەت دیت، وپەیوەندیێن ناڤخویى ودەرەکى دروستکرن بتایبەت لگەل تورکمانێن قەرەمانى وهەر وەسا پەیوەندى ل گەل مەمالیکان کر ل وەلاتێ شامێ(آقسرای،723مش/١٣٢٣ز، ل٢٤٠؛ اليونيني، 1428مش/2007ز ،ل١٩٣)، بزاڤا میر سولامیشى مەترسیەکا مەزن لسەر سولتانێ سەلجووقى کر ئەوێ ملکەچى غازانى، ونەشیا هەمبەرى ئەوێ بزاڤێ ڕاوەستیت، لەورا ئیلخان غازان جارەکا دى ئەرکێ ژناڤبرنا ئەڤێ بزاڤێ ڕادەستى میر قوتلوغ شاهى وهندەک میرێن دى یێن مەغوولى کر، هەتا ژمارا لەشکەرێ وى گەهشتییە (٣٥) هزار سەربازان و ب زیترین دەم گەهشتە وەلاتێ ڕومێ، وشەر دناڤبەرا هەردوو لەشکەران دا رویدا ل دەشتا آقشهر ل نزیک باژێرێ ئەرزنجان ل سالا(٦٩٨مش/١٢٩٨ز)، پشتى گەرما شەرى لەشکەرێ میر سولمیش شکەست وپشکەکا مەزن هاتنە د ناڤ ڕێزێن لەشکەرێ میر قوتلوغ شاهى دا، بەلێ سولامیش د گەل(٥٠٠) سوارا ڕەڤین بەرەف باژێرێ سێواسێ، پاشى بەرەف باشورى چوون هەتا کو گەهشتییە سنورێ مەمالیکان، بەلێ پشتى دەمەکێ کورت د ڤەگەریته وەلاتێ ئەنادوڵێ ژ بو قورتالکرنا خێزانا خوە، و دکەڤیتە دەستێ لەشکەرێ مەغوولان وئێکسەر هاتە فرێکرن بو باژێرێ تەبریزێ ل گورەپانەکێ ب بریارا ئیلخان غازانى د هێتە کوشتن ولاشێ وى د هێتە سوتن(الهمذانی، 2000ز، ل١٤٥، ١٥٦؛ البناكتي، 1428مش/2007ز، ل48٧).

ب ژناڤبرنا ئەڤان بزاڤان ڕولێ میر قوتلوغ شاهى د دەستهەلاتا لەشکەری یا ئیلخانى دا زور بلند بوو، وهەتا گەهشتییە ئەوى ڕادەی کو ئیلخان غازان بیێ میر قوتلوغ شاه نە دەرکەفته چ شەرا.

ئەم د شیێن بێژین بزاڤێن هاتینە ڕویدان ل دژى دەستهەلاتا ئیلخان غازانى نەکو ژبەر لاوازییا دەستهەلاتا غازان خانى بوو، بەروڤاژی ئەوێ چەندێ، بەلکو غازان خان ئێک ژ ئیلخانێن هەرە ب هێز و دەستهەلاتدار بوو د مێژوویا حوکمڕانییا دەولەتا ئیلخانی دا، بەلێ یا ڕەوایە بهێتە گوتن کو ل سەردەمێ غازان خانى سنورێ ئیلخانییان گەلەک بەفرەهبوو، وهەروەسا هێز و دەستهەلاتێن جودا جودا ل دەوروبەرێن ئەوى هەبوون، وەک مەغوولێن قەبجاق ژ لایێ باکوری ڤە و بزاڤ و لڤینێن هێزێن تورکمانى د گەلى و دەربەندێن روژئاڤایێ وەلاتێ رومێ دا و دهەمان وەختدا سنورەکێ درێژ و ب شەر و لڤین ل گەل مەمالیکان ل باکوورێ وەلاتێ شامێ هەبوو، ئەڤجا هەبوونا ئەڤی بارودوخى د بوو دەرفەتەکا باش گەلەک یاخیبوون و بزاڤێن ناڤخویى دژی دەستهەلاتا غازان خانى بهێنە کرن و مفایى ژ هاریاکارییا ئێکدوو ب بینن ل دژی ئیلخانییان، چنکى غازان خانى خوە ب سەروەر و مەزنێ هێزێن دەڤەرێ د دا دیارکرن، سەرەڕایى هەبوونا هێزا مەمالیکان بەرامبەر ئێلخانییان.

٥. دەرئەنجام

١-میر قوتلوغ شاه ژ هوزا مەنگقوتى یا مەغوولى بوو، و بنەماڵا ئەوى ڕولەکێ بەرچاڤ هەبوو د بیاڤی لەشکەریدا، و ئەڤێ چەندێ کارتێکرنا خوە هەبوو لسەر پەروەردە وئاڤاکرنا شیانێن لەشکەرى وسیاسی ل دەف میر قوتلوغ شاهى.

٢-هەر چەندە ئاماژە ب هندەک ژ برایێن میر قوتلوغ شاهى هاتینەدان د ژێدەرێن مێژووییدا، بەلێ وەسا دیاربوو، ئەوان هند ڕول نەبوویه د دام و دەزگەهێن دەولەتا ئیلخانیدا، ئەڤەژى ئەوێ چەندێ د سەلمینیت، کو ڕوڵێ سەرەکى د بنەماڵا ئەواندا یێ میر قوتلوغ شاهى بوو، بەلێ برا و کەس وکارێن ئەوى لژێر سیبەر و دەستهەلاتا میر قوتلوغ شاهى کار درکرن لەورا ئاماژەیێن دیروکى لسەر ئەوان د کێمن د رویدانین گورەپانا سیاسی دا.

٣-میر قوتلوغ شاه ب هاوسەرگیرییا سیاسی پێگەهێ خوە د دەولەتا ئیلخانیدا موکمتر لێکر، هەرچەندە ئەڤ پێنگاڤە نابیتە پیڤەرەکێ ئێک لاکەر، بەلێ تا ڕادەیەکێ باش کاریگەرییا خوە هەیە د بڕیارا سیاسی دا، خزماتییا قوتلوغ شاهى ل گەل میرێن مەزن و زێدەبارى هەڤژینییا ئەوى ل گەل خوشکا ئیلخان غازانى، ڕولەکێ باش هەبوو د پاراستنا بەرژەوەندیێن هەردوو لایەنان دا.

٤-ژ زیرەکى و چاڵاکیا میر قوتلوغ شاهى دیار دبیت کو شیا خوە ژ هەمى پیلان وهەڤڕکیا ب پارێزیت، و نەکو ببیتە هەڤدژێ بەرژەوەندیێن ئیلخانى و دەرئەنجام ژیانا خوە ژ دەست بدەت وەکو هەمى ئەو میر و سەرکردەیێن د ڕێکا بزاڤ ویاحیبوونێن خوەدا هاتینە ژ ناڤبرن وکوشتن.

٥-سەرەڕایى چەندین بزاڤ و یاخیبوونێن نافخویێ باوەرییا ئیلخان غازانى ژ میر قوتلوغ شاهى نه هاتە شکاندن، د دەمەکێدا قوتلوغ شاه خودان هێزەکا لەشکەرى یا مەزن بوو، ئەڤ باوەرییه بو ئەوێ چەندێ د زڤڕیت ل دەمێ ئیلخانى بخوە دیفچوونا ئاخفتن و سکاڵایێن لسەر قوتلوغ شاهى هاتینەکرن کو بێ گونەهییا ئەوى دەرکەفت ژ ئەوان پیلانێن وەزیر و سەرکردەیێن دى ل دژى میر قوتلوغ شاهی ڤەهاندین، لەوڕا ڕۆژ ب ڕۆژ پێگەهی ئەوى بەرز د بوو ل دەف ئیلخان غازانى.

٦-د ڤەکولینێدا یاڕون و ئاشکەرا بوو، ڕولێ میر قوتلوغ شاهى د پاراستنا دەستهەلاتا ئیلخان غازانى دا ژ هەمى گەف و مەترسیێن نافخۆیی و دەرەکى، د هەمان دەمدا ئەڤە ئەوێ چەندێ د گەهینیت کو ئیلخان غازان تا ڕادەیەکێ باش یێ سەرکەفتى بوو د هەلبژارتنا سەرکردەیەکێ وەک میر قوتلەغ شاهى ژ بو پاراستنا دەستهەلاتا خوە ژ گەفێن ئارمانجدار بو لادان و نەهێلانا دەستهەلاتا ئەوى.

٧-سیاسەتا ئیلخان غازانى ئەو بوو میرێن ب گومان ژ خوە دویر بکەت ژ بو پاراستنا دەستهەلاتا خوە، بەلێ شارەزاییا میر قوتلوغ شاهى د ئەڤێ هاوکێشێدا یا دیاربوو، ب باوەرى وخزمەتا خوە شییا سەرەنجا ئیلخان غازانى ب کێشیت، و د هەمان دەم دا بومە ڕون بوو کو میر قوتلوغ شاه حەز هەبوو ژ بو نەمانا میرێن لەشکەریێن دەستهەلاتدار د دام دەزگەهێن دەولەتێدا، داکو ڕولێ خوە پتر ب بینیت وەک کەسێ ژمارە ئێک دناڤ سەرکردایەتییا لەشکەرێ ئیلخانیدا، و ب هەوڵ و پێچێبوونێن خوە ئەو پێنگاڤ هاڤێت و یێ سەرکەفتى بوو.

٦. لیستا ژێدەران

٦. ١. دەست نڤیس:

١- مجهول،مؤلف، (1952) ،تاریخ آل سلجوق در آنادولي (تاريخ آل سلجوق بادشاهان)، نسخة مصورة عن المخطوطة الأصلية الموجودة في مكتبة (ملي بارس) في أستانبول تحت رقم (1553). مرفقة بنسخة تركية، قام بالإعتناء بها وفهرستها وإعدادها وترجمتها من الفارسية إلى التركية: فريدون نافذ اوزلوك، أنقرة.

٦. ٢. ژێدەرێن سەرەکی ب زمانێ عەرەبی:

1- البدليسي، شرف خان. (1427مش/2006ز)، شرفنامة، ترجمه: محمد علي عوني، راجعه: يحيى خشاب، دار الزمان، ط2،ج2، دمشق، سوريا.

2- البغدادي، صفي الدين عبدالمومن بن عبدالحق. (1412مش/1992ز)، تحقيق: علي محمد البجاوي، مراصد الاطلاع على الاسماء الأمكنة والبقاع، دار الجليل، مجلد1، 3، بيروت.

3- البناكتي، أبوسليمان داود بن أبي الفضل محمد. (1428مش/2007ز)، روضة أولي الأباب في معرفة التواريخ والأنساب، ترجمه وتقديم: محمود عبدالكريم علي، المركز القومي للترجمة، ط1، القاهرة.

4- التستري، ضياءالدين بن محمد شاه المرعشي. (1433مش/2013ز)، مجالس الامومنين، تعريب وتحقيق: محمد شعاع فاخر، مكتبة الحيدرية، ج1،(د/م)

5- خواندامير، غياث الدين بن همام الدين. (1401مش/1980ز)، دستور الوزراء، ترجمه: حربي أمين سليمان، تقديمه: فواد عبدالمعطي الصياد، الهيئة المصرية العامة للكتاب، (د/م).

6- الدواداري أ، أبوبكر بن عبدالله بن أيبك. (1380هـ/1960ز)، كنز الدرر وجامع الغرر، تحقيق:هانس روبرت روميو، مطبعة لجنة التأليف و الترجمة والنشر،ج1، قسم 9،القاهرة.

7- الدواداري ب. (١٤١٨مش/١٩٩٨ز)، زبدة الفكرة في تاريخ الهجرة، تحقيق: دونالد س.ريتشارد، مطبعة مؤسسة حسيب درغام وأولاده، بیروت.

8- الذهبي أ، شمس الدين أبي عبدالله محمد بن محمد. (1421مش/2000ز)، تاريخ الإسلام ووفيات المشاهير و الاعلام، تحقيق: عمر عبدالسلام تدمري، دار الكتاب العربي، ج52، بيروت، لبنان.

9- الذهبي ب. (1420مش/1999ز)، دول الإسلام، تحقيق: حسن إسماعيل مروة، دار الصادر،ج2، بيروت.

10- الحميري، محمد بن عبدالمنعم. (1405مش/1984ز)، الروض المعطار في

11- خبر الأقطار، تحقيق: احسان عباس، مكتبة لبنان، ط2، بيروت.

12- الصفدي أ، صلاح الدين خليل بن ايبك. (1420مش/2000ز)، الوافي بالوفيات، تحقيق: أحمد الأرنأووط وتركي مصطفى، دار احياء التراث العربي،ط١، ج 11، ١٣، ٢٧، بیروت.

13- الصفدي ب. (1403مش/1983ز)، أمراء دمشق في الإسلام، تحقيق: صلاح الدين المنجد، دار الكتاب الجديد، ط2،بيروت.

14- الصفدي ج. (1418مش/1998ز)، أعيان العصر وأعوان النصر، تحقيق: علي أبو زيد وأخرون، قدم له: مازن عبدالقادر المبارك، دار الفكر المعاصر، ودار الفكر، بيروت - دمشق.

15- العسقلاني، شهاب الدين أحمد بن علي بن محمد بن حجر. (1414مش/1993ز)، الدرر الكامنة في أعيان المائة الثامنة، دار الجيل، ج3، بيروت.

16- العيني، بدرالدين محمود. (1430مش/٢٠١٠ز)، عقد الجمان في تاريخ أهل الزمان "عصر سلاطين المماليك"، حققه ووضع حواشية: محمد محمد أمين، دار الكتب والوثائق القومية، مركز تحقيق التراث، القاهرة.

17- أبو الفداء، عمادالدين إسماعيل بن علي. (1256مش/1840ز)، تقويم البلدان، دار الطباعة السلطانية، باریس.

18- ابن الفوطي، كمال الدين أبوالفضل عبدالرزاق. (1424مش/2003ز)، الحوادث الجامعة والتجارب النافعة في المائة السابعة، تحقيق: مهدي النجم، دار الكتب العلمية، ط1، بيروت.

19- القزويني، زكريا بن محمد بن محمود، (د/ت)، آثار البلاد وأخبار العباد، دار الصادر، بيروت.

20- النويري، شهاب الدين أحمد بن عبدالوهاب. (1424مش/2004ز)، نهاية الأرب في فنون الأدب، تحقيق: نجيب مصطفى وحكمت كشلي، دار الكتب العلمية، ط1، ج27، بيروت.

21- الهمذاني أ، رشيد الدين فضل الله. (1380مش/1960ز)، جامع التواريخ (تاريخ هولاكو) ، ترجمة: محمد صادق نشأت وأخرون، راجعه: يحيى الخشاب، دار أحياء الكتب، مجلد2، ج1, 2، (د/م).

22- الهمذاني ب. (1420مش/2000ز)، جامع التواريخ"تاريخ غازان خان"، دراسة و ترجمة: فؤاد عبدالمعطي الصياد، دار الثقافة والنشر،ط1، القاهرة.

23- ياقوت الحموي، شهاب الدين أبو عبدالله. (1397مش/1977ز)، معجم البلدان، دارالصادر، المجلدات 2، 3، 4، 5، بيروت.

24- اليونيني، قطب الدين موسى بن محمد. (1428مش/2007ز)، ذيل مرآه الزمان، دراسة وتحقيق: حمزة أحمد عباس، هيئة أبوظبي للثقافة والتراث، مجلد1،أبوظبي.

٦. ٣. ژێدەرێن سەرەکی ب زمانێ فارسی وتورکی:

1- آقسرائي، محمود بن محمد. (723مش/١٣٢٣ز)، مسامرة الأخبار ومسايرة الأخيار (تاريخ سلاجقة)، اهتمام وتصحيح به: عثمان توران، شركت انتشارات أساطير، طهران.

2- حافظ آبرو، نور الدين لطف الله. (1350مش/1931ز)، ذيل جامع التواريخ رشيدي، باهتمام خانبابابياني، سلسلة انتشارات أنجمن آثار ملي، چاپ دوم، تهران.

3- خواندامير، غياث الدين بن همام الدين. (د/ت)، تاريخ حبيب السير في أخبار أفراد بشر، زير نظر: محمد دبير سياقي، كتابخانه خيام، جلد سوم، بخش يكـ ،تهران.

4- القاشاني، أبوقاسم عبدالله بن محمد، (1348مش/1929ز)، تاريخ أولجايتو، به اهتمام: مهين همبلي، بنگاه ترجمة ونشر كتاب، تهران.

5- ميرخوند، محمد بن خاوند شاه. (1333مش/1914ز)، تاريخ روضة الصفا، انتشارات كتاب فروشيهاي، چاپ پیروز،جلد پنجم، تهران.

6- مستوفي قزويني أ، حمدالله بن أبي بكر بن أحمد. (1336مش/1917ز)، نزهة القلوب، بتصحيح: محمد دبير سياقي، كتبخانة طهوري، مقالة سوم، طهران.

7- مستوفي قزويني ب. (13٦٢مش/19٤٣ز)، تاريخ گزيدة، به اهتمام: عبدالحسين النوائي، انتشارات أمير كبير، چاپ2، تهران.

٦. ٤ ژێدەرێن لاوەکی ب زمانێ عەرەبی:

1- إقبال،عباس. (1420مش/2000ز)، تاريخ المغول منذ حملة جنگيزخان حتى قيام الدولة التيمورية، ترجمه: عبدالوهاب علوب، المجمع الثقافي، أبوظبي.

2- بارتولد، فاسيلي فلاديميروفتش. (1996ز) ، تاريخ الترك في ‌‌‌‌آسیا الوسطى، ترجمة: أحمد السعيد سليمان، الهيئة المصرية العامة للكتاب، جمهورية مصر.

3- ألباشا، حسن. (1409مش/1989ز)، الألقاب الإسلامية في التاريخ الوثائق والآثار، الدار الفنية للنشر والتوزيع، القاهرة.

4- ج. ود. سورديل. (1430مش/2009ز)، معجم الإسلامي التاريخي، ترجمه: الحكيم وأخرون، الدار البنانية للنشر الجامعي، لبنان.

5- الصياد أ، فوأد عبدالمعطي. (1387مش/1967ز)، مؤرخ المغول الكبير رشيدالدين فضل الهمذاني، دار الكاتب العربي للطباعة والنشر، ط1، القاهرة.

6- الصياد ب. (1401مش/1980ز)، المغول في التاريخ، دار النهضة العربية، ج1، بيروت.

7- الصياد ج. (1407مش/1987ز)، الشرق الإسلامي في عهد الإيلخانين (اسرة هولاكوخان)، منشورات مركز الوثائق والدراسات الإنسانية، قطر.

8- طقوش أ، محمد سهيل. (1989ز)، تاريخ المماليك في المصر والبلاد الشام، دار النفائس للطباعة والنشر و التوزيع، بيروت.

9- طقوش ب. (2002)، تاريخ سلاجقة الروم في آسيا الصغرى (470-704مش/ ١٠٧٧-١٣٠٤ز) مدخل الى تاريخ العثمانينن، دار النفائس للطباعة والنشر و التوزيع، بيروت.

10- طقوش ج. (2007)، تاريخ المغول العظام والإيلخانيين، دار النفائس للطباعة والنشر و التوزيع، بيروت.

11- العزاوي،عباس. (1353مش/١٩٣٥ز)، تاريخ العراق بين احتلالين، مطبعة بغداد، ج1،(د/م).

12- عمر، أحمد مختار. (1429مش/2008ز)، معجم اللغة العربية المعاصرة، عالم الكتب، م1, القاهرة.

13- كي لسترنج. (1405مش/1985ز)، بلدان الخلافة الشرقية، ترجمه: بشير فرنسيس و كوركيس عواد، مؤسسة الرسالة، ط2، بيروت.

14- لين بول، ستانلي، (1973)، الدول الاسلامية، ترجمة: محمد صبحي فرزات، تعليق: محمد احمد دهان، تقديم: خليل أدهم، مطبوعات مكتبة الدراسات الإسلامية، دمشق.

٦. ٥. ژێدەرێن لاوەکی ب زمانێ فارسی:

١- حسيني، أبو طالب. (1342مش/1923ز)، تزوكات تيموري، انتشارات كتابفروشي أسدي، تهران.

٢- اشپولر، بازورث، سومر، کاهن، مینورسکی (1385مش/1965ز)، تركان در ايران، ترجمه: يعقوب أژندە، انتشارات مولي، تهران.

٦. ٦.ژێدەرێن لاوەکی ب زمانێ ئنكليزی:

1- J.A.Boyle.(1968), Dynastic And Political History Of The IL_Khans, (In The Cambridge History Of Iran), Vol5, Cambridge University Press.

2- Bayarsaikhan Dashdondog. (2011), The Mongols And The Armenians(1220-1335), Vol 24, Brill.

3- Bruno De Nicola. (2017), Woman In Mangol Iran,Edinburgh University Press.

4- Maitland Muller. (2017), A study and translation of the first book of the first volume of the "Compendium of Histories" by Rasid al-Din Fadl Allah concerning the Turkish and Mongol tribes. PhD thesis. SOAS University of London.

5- Micheal Burgan. Empire Of The Mongols, New York, 2004.

6- O. Grabar. (1968), The Visual Arts 1050_1350, (In The Cambridge History Of Iran, Vol.5) Cambridge University Press.

7- Persy Skyes: A History Of Persia, S.T Martin Press,1915,Vol 2.

8- Robert bedrosian. (2012-2015), step annos orleans history of state sisakan, new jersey,published on the internet.

9- Stefan T. Kamola. (2013), Rashid al Din The making of History In Mongol Iran, University of Washington.

٦. ٧.نامێن ماستەر ودکتورایێ:

١- فندي، عثمان عبدالكريم عمر،(١٤36مش-٢٠١5ز)، سلاجقة الروم والمغول (٦٣٤-٧٠٧مش/١٢٣٦-١٣٠٧)، أطروحة دكتورا، قدمت إلى مجلس فاكولتي العلوم الانسانية، قسم التاريخ ،جامعة زاخو.

٢- الخريسات، حنان احمد محمود، (2008)، السياسة الخارجية للدولة الايلخانية (654-736مش/١٢٥٦-١٣٣٥ز)، أطروحة دكتورا مقدمة الى عمادة الدراساف العليا، جامعة مؤتة.

٦. ٨. ڤەکولینێن زانستی:

١- فندي، عثمان عبدالكريم عمر، أحمد، أحمد صالح. (أيلول 2019)، الأمير نوروز بن آرغون آقا الأويراتي "دراسة في سيرته السياسية والعسكرية في دولة الايلخانية (683-696هـ/1284-1297م)"،بحث منشور في المجلة الأكادمية لجامعة نوروز، مج8، ع4، دهوك.

پەراوێز

[1]⁾ هوزا منکقوت: ئێکە ژهوزێن مەغوولی ئەڤ ناڤە ڤەدگەڕیت بۆ کەسەکێ بناڤێ منکقوت کورێ چاقسو کورێ تومەنە. (العزاوي، 1353مش/١٩٣٥ز، ل71).

[1]⁾ئایینێ شامانی ئێکە ژجورێن ئایینێن وەسەنی وپەرستنا هەر تشتەکێ دکرن کو ژتێگەهشتنا مەغوولان وپەرستنا هەر تشتەکێ کو ژێ دترسان وەکو بریسی ورەشەبا وچیا وهەتاڤ وهەیڤ ورووبار(الصياد، 1401مش/1980ز، ل191).

[1]⁾ طوس: باژێرەکە دکەڤیتە هەرێما خراسانێ ،ودناڤبەرا وێ وباژێرێ نیسابورێ دا نێزیکی (٦٠کلم) وپتریا ١٠٠ گوندان ل ڤی باژێری هەنە، طوس جهێ ڤەشارتنا ئیمام (علی کورێ موسی کورێ جعفر الرضا)(ياقوت الحموي ،1397مش/1977ز،م4، ل49؛ التستري،1433مش/2013ز، ل227)

[1]⁾میر نورۆز: میر نورۆز کورێ ‌‌‌أرغون آقا کورێ تایجو ئێک بۆ ژمیرێن دیارێن ل سەردەمێ ئیلخانیان ب ئەگەرێ پێشڤە‌چوونا پوستێن وی یێت لەشکەری وئیداری هەتا گەهشتی پوستێ میرێ میران ل سەردەمێ میر غازان خانی وپاشی هاتە گونەهبارکرن ب هنارتنا نامەیان بۆ سولتانێ مەملوکیان دا کو بناغێ دەستهەلاتا غازان خانی تێک بدەت وئەڤ چەندە بوو ئەگەرێ کوشتنا وی ل سالا(٦٩٦مش/1296ز) ( الهمذاني، 1420مش/2000ز، ل142^_148؛ ميرخوند، 1333مش/1914ز، ل٣٩٣،٣٩٢؛ خواندامير، د/ت، ل١٥٠،١٤٩،١٤٦،١٤٢؛ الصفدي، 1420مش/2000ز، ج ٢٧، ل ١١١).

[1]⁾ الأمير آلافرانك: آلافرانك کورێ گیخاتو خان ،ناڤێ دەیکا وی "دوندی خاتون". (الهمذاني، 1380مش/1960ز، م٢،ج2، ل١٧٠).

[1]⁾ الأمير هرقداق: سەرکردێ لەشکەری یێ ئیلخانیان بوو لهەرێما خراسانێ (الصياد، 1407مش/1987ز،ل348).

[1]⁾ الأمير قراسنقر:ناڤێ وی "شمس الدين الجوكندار المنصوري" یە، ل دەستپێکێ دەستهەلاتداری ل حەلەبێ و حەمایێ و دیمەشقێ کریە، بەلێ هاتە تومەتبارکرن ببەشداربوونا وی دکووشتنا سولتان "الأشرف خليل کورێ قلاوون"؛ ئەڤەژی بوو ئەگەر کو میر"قراسنقر" بەرەڤ دەولەتا ئیلخانی برەڤت؛ ورێز ل "أولجایتو" دگرت داکو مفای ژێ ببینت و رێکێ بدەتێ بەرەڤ باژێرێ مەراغە بچیت، و ل سالا (٧٢٨مش/١٣٢٧ز) د هێتە کوشتن ژ لایێ مەمالیکان ڤە. (القاشاني، 1348مش/1929ز،ل143،136؛ النويري، 1424مش/2004ز، ل282،281؛ الدواداري، 1380هـ/1960ز، ل 252،251؛ الصفدي، 1403مش/1983ز، ل87؛ العسقلاني ، 1414مش/1993ز،ل247،246).

[1]⁾أولجایتو: أولجایتو کورێ ارغون کورێ ئاباقا کورێ هولاکۆ کورێ تولویێ کوڕێ جنگیزخان، ل سالا (٦٨٠مش/1281ز) ژدایک بوویە، بمەسیحی مەزن بوویە وناسناڤێ نیقولا لێ هاتیە کرن، پشتی هینگێ دەمێ هەڤژینی دگەل ئافرەتاکا موسلمان کریە ئەوژی موسلمان بوویە وناڤێ خۆ کریە محمد خودابندە، پاشی دەستهەلاتا دەولەتا ئیلخانی وەرگرتیە (703-716مش/1303-1316ز). (القاشاني، 1348مش/1929ز، ل221,25,16؛ حافظ آبرو، 1350مش/1931ز، ل١١٩،٦٦؛ حسيني، 1342مش/1923ز، ل188؛ الصياد، 1407مش/1987ز،ل347،345).

[1]⁾ أمیر الأمراء: دەرکەتنا ڤی ناسناڤی دزڤریت بۆ سەردەمێ عەباسیان لسەردەمێ خەلیفە" الراضي بالله" (٣٢٢-٣٢٩مش/934-940ز) ناسناڤێ میرێ میران ئێکەم جار ب"محمد ابن رائق" هاتیە دان، پاشی بوویە ناسناڤێ ب هێزترین میرێن دەولەتێ.( ج. ود. سورديل، 1430مش/2009ز، ل١٦٤؛ ألباشا، 1409مش/1989ز، ل 189،188).

[1]⁾ هەرێما جیلان (گیلان): دکەڤیتە لایێ باشوورێ روژئاڤایێ دەریا قەزوین ژگرنگترین باژێرێن هەرێما جیلان

(كسكر،لاهيجان،فومن، كوتم، رشت، تولیم). (مستوفي قزويني، 1336مش/1917ز ، ل202-204؛ العمري، 1431مش/2010ز، ل١٩٢-١٩٣؛ كي لسترنج، 1405مش/1985ز، ل209،207).

[1]) موغان (موقان): باژێرەکە دکەڤیتە هەرێما خراسان، وگەلەک گوند تێدا هەنە، ودیسان بازارەک مەزن وکەلهەکا ئاسێ تێدا هەیە، وئەڤ باژێرە بەرنیاس بوو بهەبوونا ژمارەکا زورا ژبازرگانێن دەولەمەند تێدا، وگەلەک سامانێن سروشتی تێدا هەنە. (ياقوت الحموي، 1397مش/1977ز، م5، ل225؛ الهمذاني، 1420مش/2000ز، ل79).

[1]) قونقور أولانک: ناڤەکێ مەغولى یە ئانکو جهێ چەرا پەزو تەرش و کەوالى، بەلێ د دویڤدا سولتان غازان خان محمود باژێرێ سولتانیە(سلطانیة) ل تەنشت ئاڤاکر، لێ بەرى تەمام بکەت دمریت، وپاشی ل سەردەستێ سولتان أولجایتو ئاڤاکرنا وێ تەمام بوویە ل ساڵا (704مش/1305ز)، کۆ سولتان أولجایتو کریە پایتەختێ دەولەتا ئیلخانیان. (الهمذاني، 1420مش/2000ز، ل80؛ كي لسترنج، 1405مش/1985ز، ل257).

[1])‌ أحمد تکودارخان: کورێ حەڤتێ یێ (هولاکوخان)یە ،دەستهەلاتا دەولەتا ئیلخانی وەرگرتە دناڤبەرا ساڵێن (681-683مش/1282-1284ز). ( الهمذاني، 1380مش/1960ز، م٢،ج٢،ل٨٨، ٩٢؛ البناكتي، 1428مش/2007ز، ل467-470؛ مستوفي قزويني ،1362مش/1943ز ،ل ٥٩٣-٥٩٥؛ خواندامير، د/ت، ل118، 125؛ J.A.Boyle,1968,p 365).

[1]) الأمير بوقا: ئێک ژمیرێن بناڤودەنگ یێ پشتەڤانێ میر ئەرغونی دسەرهلدانێ دا دژی ئەحمەد تکوداری بوو، ومیر بوقا ب وەرگرتنا میرنشینێ ووەزارەتێ هاتە خەلاتکرن ل سەردەمێ میر ئەرغونی، ول ساڵا (687مش/1288ز) مریە. )( الهمذاني، 1420مش/2000ز، ل87).

[1]) هەرێما (أران): دکەڤیتە لایێ باکوورێ دەولەتا ئیلخانی، ژگرنگترین باژێرێن وێ (برذعة، البيلقان، كنجة، شمكور). (كي لسترنج، 1405مش/1985ز، ل 211 ،213).

[1]) هەرێما ئەزربێجانێ: ئێکە ژ گرنگترین هەرێمێن باکوورێ دەولەتا ئیلخانی، گەلەک باژێر ل ئەڤێ هەرێمێ هەنە وەک ( سلماس، خوی، أورمیە، مەراغە، تەبرێز). (أبو الفداء، 1256مش/1840ز، ل٣٩٦، ٣٩٨، ٤٠٠).

[1]) مەراغە: ئێکە ژباژێرێن هەرێما ئازەربێجانێ (قزوينى، 1336مش/1917ز، ل99؛ أبو الفداء، 1256مش/1840ز، ل٣٩٨).

[1]) نوورین ئاقا: نەژادێ وی دزڤریت بۆ هوزا قیات یا مەغوولى، وئێک بوو ژگرنگترین میرێن هەرێما خوراسانێ وژکەسێن نیزیکی میر غازانی بوو، ول دەڤەرا أران مریە ل ساڵا (٧٠٢مش/١٣٠٢ز) . (الهمذاني، 1420مش/2000ز، ل ١٣٦، ١٨٠؛ الصياد، 1407مش/1987ز،ل٢٨١).

[1]) خواتین: کۆکرنا پەیڤا خاتوون یان ئافرەت دهێت، پەیڤەکا فارسییە ب رامانا خاتوو دهێت ب رامانا ئافرەتەکا کو پێگەهەکا بەرز هەبیت وئەڤ ناسناڤە بۆ ئافرەتێن پاشا ومیران دهات ب کارئینان. (عمر، 1429مش/2008ز، ل 603).

[1]) قومس: دکەڤیتە لایێ باکوورێ رۆژهەڵاتێ دەولەتا ئیلخانی، وژگرنگترین ناوچەیێن وێ (سمنان، الدامغان، بسطام). (أبو الفداء، 1256مش/1840ز، ل ٤٣٦؛ كي لسترنج، 1405مش/1985ز، ل224).

[1]) هەرێما مازندران (طبرستان): دکەڤیتە باشوورێ دەریا قەزوین، پێک دهێت ژ ژمارەکا باژێران وەک (آمل، ساریە، ناتل، کلار). (البغدادي، 1412مش/1992ز، م3، ل٨٧٨؛ كي لسترنج، 1405مش/1985ز، ل٤٠٩ ،٤١١).

[1]) ڕووبارێ سفید رود: ئەڤ رووبارە درێژدبت بەرەڤ رۆژهەڵاتێ هەرێما ئازربێجانێ، ودرێژتە دەریا قەزوین دا. (كي لسترنج، 1405مش/1985ز، ل٢٠٦ ،٢٢٤).

[1]) زنجان : ئێک ژ باژێرێن هەرێما خوراسانێ یە (الحميري، 1405مش/1984ز، ل 294).

[1]) صدرالدین الزنجاني: ناڤێ وی أحمد کورێ عبدالرزاق الخالدی، چوو بو خزمەتا سەرکردێ لەشکەریێ مەغوولى میر(طغاجار)ی لسەر دەمێ ئیلخان ئەرغون کوڕێ اباقا، پاشی پوستێ وەزیر وەرگرتیە پشتی (سەعەد ئەلدەولە) لسەردەمێ ئیلخان کیخاتو، و هەروەسا ناسناڤێ وی (صدرجهان) بوو، وپاشی لسەردەمێ غازانی جارەکا دی پوستێ وەزیر وەرگرتیە، ولساڵا (٦٩٧مش/١٢٩٧ز) هاتە کوشتن ژ لایێ ئیلخان غازانی ڤە.(ابن الفوطي، 1424مش/2003ز ، ل334؛ خواندامير، 1401مش /1980ز، ل366-371؛ (العزاوي، 1353مش/١٩٣٥ز، ل411).

[1]) رشيدالدين الهمذاني: ناڤێ وی (رشيد الدين کورێ فضل الله کورێ أبى الخير الهمذانى)، ل باژێرێ هەمەدانێ ژ دایک بوویە، ل دەوروبەرێن ساڵا (٦٤٥مش/١٢٤٧ز)، ود تەمەنێ گەنجاتییا خۆەدا حەزدکر زانستێن جودا جودا بدەست خۆڤە بینت، ژبەر شەهرەزاییا وی یا پزیشکی شیا بچیتە دیوانا ئیلخان ئاباقا ، وپاشی رۆلەکێ دیار گێڕا ل دیوانا ئیلخان غازانی دا، و پوستێ وەزیر دایێ ،وبەردەوام بوو لسەر پوستێ خۆە لسەردەمێ هەردوو ئیلخانا ( ئولجایتو، وابو سەعید بهادەر)، بەشداریەکا زۆر دبوارێ تەلارسازی وزانستی دا هەبوو، و لساڵا (٧١٨مش/١٣١٨ز) هاتە کوشتن ژ لایێ ئیلخان ابو سعید بهادەر . (خواندامير، 1401مش /1980ز، ل٣٧٣-37٨؛ الصياد، 1387مش/1967ز، ل 90، 93، 124، 140، 172، 179؛

(O. Grabar, 1968, p628, 649; Stefan T. Kamola, 2013, p102, 110-127

[1]) هەرێما جورجیا (کرجستان): دکەڤیتە لایێ رۆژئاڤایێ دەریا قەزوین، وژگرنگترین باژێرین ئەڤێ هەرێمێ (تفلیس). (لسترنج، 1405مش/1985ز، ل ١٦، ٢١٦).

[1]) وادی جز: دکەڤیتە هەرێما چیا ل باکوورێ دەولەتا ئیلخانی.) مستوفي قزويني، 1336مش/1917ز، ل ٥٥)

[1]) نیسابور: ئێکە ژباژێرێن هەرێما خراسانێ. (مستوفي قزويني، 1336مش/1917ز، ل ١٨١؛ أبو الفداء، 1256مش/1840ز، ل٤٥٠)

[1]) رادکان: گوندەکە بسەر باژێرێ طوس ڤە یە. (ياقوت الحموي،1397مش/1977ز، م3، ل13)

[1]) هراة: ئێکە ژباژێرێن هەرێما خراسانێ یە. ( مستوفي قزويني، 1336مش/1917ز، ل ١٨؛ البغدادي، 1412مش/1992ز، م3، ل1455).

[1]) ترکستان: ژناڤێ کۆمەل یێ یێ وەلاتێ تورکان هاتیە ئانکو جهێ تورکان، دکەڤیتە رۆژهەلاتێ رووبارێ سیحون. (ياقوت الحموي،1397مش/1977ز، م٢، ل٢٣؛ الصياد، 1407مش/1987ز،ل555).

[1]) فخرالدين كرت: فەخرەئەلدین پاشا کۆری شەمس ئەلدین پاشا کرت بوو، دەستهەلاتدارێ باژێرێ هەرات وسجستانێ بوو، هەڤژینێ کچا براێی میر نەورۆزی بوو. (الهمذاني، 1420مش/2000ز، ل ١٤٧-١٤٨؛ الدواداري، ١٤١٨مش/١٩٩٨ز، ل ٣١٨؛ العيني،1430مش/٢٠١٠ز، ل ٤٢٠).

[1]) حاجی رمضان: ئێک بوو ژفەرمانبەرێن کۆ دبن فەرمانا میر نەورۆزی ل دیوانا وەزارەتێ کاردکر، وەکۆ سکرتێرێ تایبەت میر نەورۆزی کاردکر، حاجی ل ساڵا (٦٩٦مش/١٢٩٧ز) دگەل میر نەورۆزی ل باژێرێ هەرات هاتە کوشتن. الهمذاني، 1420مش/2000ز، ل١٤٤، ١٤٨)

[1]) ئەنادوڵ: ئانکو وەلاتێ ڕومێ(ئاسیا بچویک) جهێ وێ یێ جوگرافى دکەڤیتە باکورێ روژئاڤایێ دەولەتا ئیلخانی، وژگەلەک باژێران پێک دهێت ژگرنگترین ئەوان باژێران: (ئەنکوریا، قیصریة، آق شهر، قونیە، ملطیە، سیواس،توقات). (مستوفي قزويني، 1336مش/1917ز، ل109-116؛ أبو الفداء، 1256مش/1840ز، ل382،٣٨٤؛ كي لسترنج، 1405مش/ 1985ز، ل١٥٩).

[2]⁾ئایینێ شامانی ئێکە ژجورێن ئایینێن وەسەنی وپەرستنا هەر تشتەکێ دکرن کو ژتێگەهشتنا مەغوولان وپەرستنا هەر تشتەکێ کو ژێ دترسان وەکو بریسی ورەشەبا وچیا وهەتاڤ وهەیڤ ورووبار(الصياد، 1401مش/1980ز، ل191).

[3]⁾ طوس: باژێرەکە دکەڤیتە هەرێما خراسانێ ،ودناڤبەرا وێ وباژێرێ نیسابورێ دا نێزیکی (٦٠کلم) وپتریا ١٠٠ گوندان ل ڤی باژێری هەنە، طوس جهێ ڤەشارتنا ئیمام (علی کورێ موسی کورێ جعفر الرضا)(ياقوت الحموي ،1397مش/1977ز،م4، ل49؛ التستري،1433مش/2013ز، ل227)

[4]⁾میر نورۆز: میر نورۆز کورێ ‌‌‌أرغون آقا کورێ تایجو ئێک بۆ ژمیرێن دیارێن ل سەردەمێ ئیلخانیان ب ئەگەرێ پێشڤە‌چوونا پوستێن وی یێت لەشکەری وئیداری هەتا گەهشتی پوستێ میرێ میران ل سەردەمێ میر غازان خانی وپاشی هاتە گونەهبارکرن ب هنارتنا نامەیان بۆ سولتانێ مەملوکیان دا کو بناغێ دەستهەلاتا غازان خانی تێک بدەت وئەڤ چەندە بوو ئەگەرێ کوشتنا وی ل سالا(٦٩٦مش/1296ز) ( الهمذاني، 1420مش/2000ز، ل142^_148؛ ميرخوند، 1333مش/1914ز، ل٣٩٣،٣٩٢؛ خواندامير، د/ت، ل١٥٠،١٤٩،١٤٦،١٤٢؛ الصفدي، 1420مش/2000ز، ج ٢٧، ل ١١١).

[5]⁾ الأمير آلافرانك: آلافرانك کورێ گیخاتو خان ،ناڤێ دەیکا وی "دوندی خاتون". (الهمذاني، 1380مش/1960ز، م٢،ج2، ل١٧٠).

[6]⁾ الأمير هرقداق: سەرکردێ لەشکەری یێ ئیلخانیان بوو لهەرێما خراسانێ (الصياد، 1407مش/1987ز،ل348).

[7]⁾ الأمير قراسنقر:ناڤێ وی "شمس الدين الجوكندار المنصوري" یە، ل دەستپێکێ دەستهەلاتداری ل حەلەبێ و حەمایێ و دیمەشقێ کریە، بەلێ هاتە تومەتبارکرن ببەشداربوونا وی دکووشتنا سولتان "الأشرف خليل کورێ قلاوون"؛ ئەڤەژی بوو ئەگەر کو میر"قراسنقر" بەرەڤ دەولەتا ئیلخانی برەڤت؛ ورێز ل "أولجایتو" دگرت داکو مفای ژێ ببینت و رێکێ بدەتێ بەرەڤ باژێرێ مەراغە بچیت، و ل سالا (٧٢٨مش/١٣٢٧ز) د هێتە کوشتن ژ لایێ مەمالیکان ڤە. (القاشاني، 1348مش/1929ز،ل143،136؛ النويري، 1424مش/2004ز، ل282،281؛ الدواداري، 1380هـ/1960ز، ل 252،251؛ الصفدي، 1403مش/1983ز، ل87؛ العسقلاني ، 1414مش/1993ز،ل247،246).

[8]⁾أولجایتو: أولجایتو کورێ ارغون کورێ ئاباقا کورێ هولاکۆ کورێ تولویێ کوڕێ جنگیزخان، ل سالا (٦٨٠مش/1281ز) ژدایک بوویە، بمەسیحی مەزن بوویە وناسناڤێ نیقولا لێ هاتیە کرن، پشتی هینگێ دەمێ هەڤژینی دگەل ئافرەتاکا موسلمان کریە ئەوژی موسلمان بوویە وناڤێ خۆ کریە محمد خودابندە، پاشی دەستهەلاتا دەولەتا ئیلخانی وەرگرتیە (703-716مش/1303-1316ز). (القاشاني، 1348مش/1929ز، ل221,25,16؛ حافظ آبرو، 1350مش/1931ز، ل١١٩،٦٦؛ حسيني، 1342مش/1923ز، ل188؛ الصياد، 1407مش/1987ز،ل347،345).

[9]⁾ أمیر الأمراء: دەرکەتنا ڤی ناسناڤی دزڤریت بۆ سەردەمێ عەباسیان لسەردەمێ خەلیفە" الراضي بالله" (٣٢٢-٣٢٩مش/934-940ز) ناسناڤێ میرێ میران ئێکەم جار ب"محمد ابن رائق" هاتیە دان، پاشی بوویە ناسناڤێ ب هێزترین میرێن دەولەتێ.( ج. ود. سورديل، 1430مش/2009ز، ل١٦٤؛ ألباشا، 1409مش/1989ز، ل 189،188).

[10]⁾ هەرێما جیلان (گیلان): دکەڤیتە لایێ باشوورێ روژئاڤایێ دەریا قەزوین ژگرنگترین باژێرێن هەرێما جیلان

[11]) موغان (موقان): باژێرەکە دکەڤیتە هەرێما خراسان، وگەلەک گوند تێدا هەنە، ودیسان بازارەک مەزن وکەلهەکا ئاسێ تێدا هەیە، وئەڤ باژێرە بەرنیاس بوو بهەبوونا ژمارەکا زورا ژبازرگانێن دەولەمەند تێدا، وگەلەک سامانێن سروشتی تێدا هەنە. (ياقوت الحموي، 1397مش/1977ز، م5، ل225؛ الهمذاني، 1420مش/2000ز، ل79).

[12]) قونقور أولانک: ناڤەکێ مەغولى یە ئانکو جهێ چەرا پەزو تەرش و کەوالى، بەلێ د دویڤدا سولتان غازان خان محمود باژێرێ سولتانیە(سلطانیة) ل تەنشت ئاڤاکر، لێ بەرى تەمام بکەت دمریت، وپاشی ل سەردەستێ سولتان أولجایتو ئاڤاکرنا وێ تەمام بوویە ل ساڵا (704مش/1305ز)، کۆ سولتان أولجایتو کریە پایتەختێ دەولەتا ئیلخانیان. (الهمذاني، 1420مش/2000ز، ل80؛ كي لسترنج، 1405مش/1985ز، ل257).

[13])‌ أحمد تکودارخان: کورێ حەڤتێ یێ (هولاکوخان)یە ،دەستهەلاتا دەولەتا ئیلخانی وەرگرتە دناڤبەرا ساڵێن (681-683مش/1282-1284ز). ( الهمذاني، 1380مش/1960ز، م٢،ج٢،ل٨٨، ٩٢؛ البناكتي، 1428مش/2007ز، ل467-470؛ مستوفي قزويني ،1362مش/1943ز ،ل ٥٩٣-٥٩٥؛ خواندامير، د/ت، ل118، 125؛ J.A.Boyle,1968,p 365).

[14]) الأمير بوقا: ئێک ژمیرێن بناڤودەنگ یێ پشتەڤانێ میر ئەرغونی دسەرهلدانێ دا دژی ئەحمەد تکوداری بوو، ومیر بوقا ب وەرگرتنا میرنشینێ ووەزارەتێ هاتە خەلاتکرن ل سەردەمێ میر ئەرغونی، ول ساڵا (687مش/1288ز) مریە. )( الهمذاني، 1420مش/2000ز، ل87).

[15]) هەرێما (أران): دکەڤیتە لایێ باکوورێ دەولەتا ئیلخانی، ژگرنگترین باژێرێن وێ (برذعة، البيلقان، كنجة، شمكور). (كي لسترنج، 1405مش/1985ز، ل 211 ،213).

[16]) هەرێما ئەزربێجانێ: ئێکە ژ گرنگترین هەرێمێن باکوورێ دەولەتا ئیلخانی، گەلەک باژێر ل ئەڤێ هەرێمێ هەنە وەک ( سلماس، خوی، أورمیە، مەراغە، تەبرێز). (أبو الفداء، 1256مش/1840ز، ل٣٩٦، ٣٩٨، ٤٠٠).

[17]) مەراغە: ئێکە ژباژێرێن هەرێما ئازەربێجانێ (قزوينى، 1336مش/1917ز، ل99؛ أبو الفداء، 1256مش/1840ز، ل٣٩٨).

[18]) نوورین ئاقا: نەژادێ وی دزڤریت بۆ هوزا قیات یا مەغوولى، وئێک بوو ژگرنگترین میرێن هەرێما خوراسانێ وژکەسێن نیزیکی میر غازانی بوو، ول دەڤەرا أران مریە ل ساڵا (٧٠٢مش/١٣٠٢ز) . (الهمذاني، 1420مش/2000ز، ل ١٣٦، ١٨٠؛ الصياد، 1407مش/1987ز،ل٢٨١).

[19]) خواتین: کۆکرنا پەیڤا خاتوون یان ئافرەت دهێت، پەیڤەکا فارسییە ب رامانا خاتوو دهێت ب رامانا ئافرەتەکا کو پێگەهەکا بەرز هەبیت وئەڤ ناسناڤە بۆ ئافرەتێن پاشا ومیران دهات ب کارئینان. (عمر، 1429مش/2008ز، ل 603).

[20]) قومس: دکەڤیتە لایێ باکوورێ رۆژهەڵاتێ دەولەتا ئیلخانی، وژگرنگترین ناوچەیێن وێ (سمنان، الدامغان، بسطام). (أبو الفداء، 1256مش/1840ز، ل ٤٣٦؛ كي لسترنج، 1405مش/1985ز، ل224).

[21]) هەرێما مازندران (طبرستان): دکەڤیتە باشوورێ دەریا قەزوین، پێک دهێت ژ ژمارەکا باژێران وەک (آمل، ساریە، ناتل، کلار). (البغدادي، 1412مش/1992ز، م3، ل٨٧٨؛ كي لسترنج، 1405مش/1985ز، ل٤٠٩ ،٤١١).

[22]) ڕووبارێ سفید رود: ئەڤ رووبارە درێژدبت بەرەڤ رۆژهەڵاتێ هەرێما ئازربێجانێ، ودرێژتە دەریا قەزوین دا. (كي لسترنج، 1405مش/1985ز، ل٢٠٦ ،٢٢٤).

[23]) زنجان : ئێک ژ باژێرێن هەرێما خوراسانێ یە (الحميري، 1405مش/1984ز، ل 294).

[24]) صدرالدین الزنجاني: ناڤێ وی أحمد کورێ عبدالرزاق الخالدی، چوو بو خزمەتا سەرکردێ لەشکەریێ مەغوولى میر(طغاجار)ی لسەر دەمێ ئیلخان ئەرغون کوڕێ اباقا، پاشی پوستێ وەزیر وەرگرتیە پشتی (سەعەد ئەلدەولە) لسەردەمێ ئیلخان کیخاتو، و هەروەسا ناسناڤێ وی (صدرجهان) بوو، وپاشی لسەردەمێ غازانی جارەکا دی پوستێ وەزیر وەرگرتیە، ولساڵا (٦٩٧مش/١٢٩٧ز) هاتە کوشتن ژ لایێ ئیلخان غازانی ڤە.(ابن الفوطي، 1424مش/2003ز ، ل334؛ خواندامير، 1401مش /1980ز، ل366-371؛ (العزاوي، 1353مش/١٩٣٥ز، ل411).

[25]) رشيدالدين الهمذاني: ناڤێ وی (رشيد الدين کورێ فضل الله کورێ أبى الخير الهمذانى)، ل باژێرێ هەمەدانێ ژ دایک بوویە، ل دەوروبەرێن ساڵا (٦٤٥مش/١٢٤٧ز)، ود تەمەنێ گەنجاتییا خۆەدا حەزدکر زانستێن جودا جودا بدەست خۆڤە بینت، ژبەر شەهرەزاییا وی یا پزیشکی شیا بچیتە دیوانا ئیلخان ئاباقا ، وپاشی رۆلەکێ دیار گێڕا ل دیوانا ئیلخان غازانی دا، و پوستێ وەزیر دایێ ،وبەردەوام بوو لسەر پوستێ خۆە لسەردەمێ هەردوو ئیلخانا ( ئولجایتو، وابو سەعید بهادەر)، بەشداریەکا زۆر دبوارێ تەلارسازی وزانستی دا هەبوو، و لساڵا (٧١٨مش/١٣١٨ز) هاتە کوشتن ژ لایێ ئیلخان ابو سعید بهادەر . (خواندامير، 1401مش /1980ز، ل٣٧٣-37٨؛ الصياد، 1387مش/1967ز، ل 90، 93، 124، 140، 172، 179؛

(O. Grabar, 1968, p628, 649; Stefan T. Kamola, 2013, p102, 110-127

[26]) هەرێما جورجیا (کرجستان): دکەڤیتە لایێ رۆژئاڤایێ دەریا قەزوین، وژگرنگترین باژێرین ئەڤێ هەرێمێ (تفلیس). (لسترنج، 1405مش/1985ز، ل ١٦، ٢١٦).

[27]) وادی جز: دکەڤیتە هەرێما چیا ل باکوورێ دەولەتا ئیلخانی.) مستوفي قزويني، 1336مش/1917ز، ل ٥٥)

[28]) نیسابور: ئێکە ژباژێرێن هەرێما خراسانێ. (مستوفي قزويني، 1336مش/1917ز، ل ١٨١؛ أبو الفداء، 1256مش/1840ز، ل٤٥٠)

[29]) رادکان: گوندەکە بسەر باژێرێ طوس ڤە یە. (ياقوت الحموي،1397مش/1977ز، م3، ل13)

[30]) هراة: ئێکە ژباژێرێن هەرێما خراسانێ یە. ( مستوفي قزويني، 1336مش/1917ز، ل ١٨؛ البغدادي، 1412مش/1992ز، م3، ل1455).

[31]) ترکستان: ژناڤێ کۆمەل یێ یێ وەلاتێ تورکان هاتیە ئانکو جهێ تورکان، دکەڤیتە رۆژهەلاتێ رووبارێ سیحون. (ياقوت الحموي،1397مش/1977ز، م٢، ل٢٣؛ الصياد، 1407مش/1987ز،ل555).

[32]) فخرالدين كرت: فەخرەئەلدین پاشا کۆری شەمس ئەلدین پاشا کرت بوو، دەستهەلاتدارێ باژێرێ هەرات وسجستانێ بوو، هەڤژینێ کچا براێی میر نەورۆزی بوو. (الهمذاني، 1420مش/2000ز، ل ١٤٧-١٤٨؛ الدواداري، ١٤١٨مش/١٩٩٨ز، ل ٣١٨؛ العيني،1430مش/٢٠١٠ز، ل ٤٢٠).

[33]) حاجی رمضان: ئێک بوو ژفەرمانبەرێن کۆ دبن فەرمانا میر نەورۆزی ل دیوانا وەزارەتێ کاردکر، وەکۆ سکرتێرێ تایبەت میر نەورۆزی کاردکر، حاجی ل ساڵا (٦٩٦مش/١٢٩٧ز) دگەل میر نەورۆزی ل باژێرێ هەرات هاتە کوشتن. الهمذاني، 1420مش/2000ز، ل١٤٤، ١٤٨)

[34]) ئەنادوڵ: ئانکو وەلاتێ ڕومێ(ئاسیا بچویک) جهێ وێ یێ جوگرافى دکەڤیتە باکورێ روژئاڤایێ دەولەتا ئیلخانی، وژگەلەک باژێران پێک دهێت ژگرنگترین ئەوان باژێران: (ئەنکوریا، قیصریة، آق شهر، قونیە، ملطیە، سیواس،توقات). (مستوفي قزويني، 1336مش/1917ز، ل109-116؛ أبو الفداء، 1256مش/1840ز، ل382،٣٨٤؛ كي لسترنج، 1405مش/ 1985ز، ل١٥٩).

دور الأمير قتلغ شاه المنكقوتي في الصراعات و النزاعات الداخلية في الدولة الإيلخانية

(٦٨٠-٦٩٨هـ/١٢٨١-١٢٩٨م)

الملخص:

يسلط هذا البحث الضوء على دور أحد أهم وأبرز القادة المهمين في تاريخ دولةالايلخانية المغولية في إيران، وهو الأمير قتلغ شاه بن مانغهوداي والذي ينتسب للقبيلة (المنكقوتية) المغولية وفي الحقيقة الأمر وكما أشارت إليه المصادر التاريخية لقد برز دور الأمير قتلغ شاه منذ عهد الإيلخان المغولي (أباقا بن هولاكو 663 - 680هـ/١٢٦٥ – ١٢٨٢م)، ومن الجدير بالقول أن الحضور القوي للأمير قتلغ شاه كشخصية بارزة ولها وزن ثقيل في صفوف العسكر الأيلخاني لم يأتي من الفراغ وذلك أن ابوه وجده كانا أيضا لهما مكانة بارزة لدى جنگيزخان ألقائد الأكبر للمغول وأستمر دورهما حتى عهد هولاكوخان المغولي، غير أن الظهور الفعلي على ميدان الاحداث للأمير قتلغ شاه يرجعوا في فترة الإيلخان غازان خان وذلك حينما أصبحة الأمير قتلغ شاه بمثابة الإيد الأيمنى للإيلخان غازان خان، وخاصتا حينما ظهرت العديد من الثورات ضد سلطة الإيلخان غازان خان حيث برز دور الأمير قتلغ شاه في قضاء على ذلك الثورات القائمة ضد سلطة غازان خان ويرجع ذلك كله بأن الأمير قتلغ شاه كان الحامي والمدافع و المناصر في سلطة الإيلخان غازان خان، حيث أصبح الأمير قتلغ شاه قائدا قويا ويمتلك قدرات عسكرية عالية الكفاءة وبدعمه تمكن الإيلخان غازان خان من إستلام السلطة في الدولة الإيلخانية بعد القضاء على خصمه اللإيلخان (بايدو بن طرغاي) في سنة (694هـ/1295م)، كما لعبة الأمير قتلغ شاه دورا هاما وبارزا في الحفاظ على عرش الإيلخان غازان خان من خلال قضائه على تلك الثورات التي قامت ضد السلطة الإيلخان غازان خان بعد الاستلام الاخير السلطة في (694هـ/1295م)، ونستطيع القول بأن الأمير قتلغ شاه كان بمثابة قائد عسكر هام وبارز في الدولة الإيلخانية الذي لعبة دورا بارزا في المرحلة الحساسة من مراحل الدولة الإيلخانية المغولية من خلال دفاعه عن سلطة الإيلخان غازان خان من كل المخاوف والتهديدات الداخلية والخارجية التي هددت عرش الإيلخان غازان خان.

The Role of Qutlar, Prince of Mangaquti, in the Rivalries and Internal Struggles of the Ilkhanate (680–698 AH / 1281–1298 AD)

Abstract:

The current study sheds light on the role of one of the most important Prince and leaders of the history of Mongolian Ilkhanate country in Iran: he is Prince Qutlugh, the son of Manghuhdaye of the Mangaquti tribe who were Mongolians. In fact, according to many studies, the role of Prince Qutlugh Shahi was prominent at the time of Elikhan Abaqa the son of Hulagu (663-680Mishakhty/1265-1282AD). It is worth mentioning that his presence as a fierce and tough leader in the Elikhan military forces has not come out of nowhere. This is because his ancestors had their own influential position from Jangizkhan times and till the time of Hulagu. However, during the time of Elikhan Gazani, Qutlugh Shahi became the most important figure in a very crucial manner. This is because it is evident that at the time of Elikhan Gazani the Gazanis faced many military attacks and betrayal attempts took place and in all of these attempts he could conquer the enemy which made him the number one figure in protecting the Elikhan Gazani authorities. He was also one of those people who were very powerful and brave and with his support Gazani managed to reach the throne of authority following the overthrown of Baydo the son of Torgay in (694m/1295AD). In addition to protecting the authority of Elikhan Gazani due to a number of attacks, interior movements, and other betrayal plans against Elikhan Gazani, we can argue that Prince Qutlugh Shah was a great military leader in a very sensitive and critical phase in protecting the authorities of Gazani from all interior and exterior attempts.