Hakkâri Medreseleri
DOI:
https://doi.org/10.26436/hjuoz.2026.14.2.1836Keywords:
Hakkâri, Medreseler, Vakıf, Yazma NüshaAbstract
Hakkâri ismi, tarihte Musul’un kuzeyinden Van Gölü kıyılarına, Habur Nehri’nden Urmiye yakınlarına kadar geniş bir alanı kapsayan bir coğrafyayı tanımlamak için kullanılmıştır. Bu tabir, siyasi bir isim olarak özellikle on üçüncü yüzyılın ikinci yarısından itibaren söz konusu bölgede güçlü bir Kürt emirliğini tanımlamak için kullanıldı. Bu emirlik on dokuzuncu yüzyılın ilk yarısına kadar Hakkâri ismiyle varlığını korudu. Bu uzun süreli emirliğin yöneticileri, eğitim ve kültür faaliyetlerine büyük bir önem atfettiler. Bunun doğal bir sonucu olarak Hakkâri emirleri ilim ve eğitim ile ilgili birçok medrese ve eğitim kurumu inşa ettiler. Fadlullah el-Ömeri (ö. 1349) ve Kâtip Çelebî (ö. 1657) gibi tarihçiler, eserlerinde Hakkâri emirlerinin bu yönlü gayretlerinden bahsettiler. Hakkâri emirleri, emirliklerinin her tarafında birçok cami, medrese gibi hayrat kurumları inşa ederek bunları hizmete sundular. Bu medreselerde birçok âlim ve edip yetişti. Ayrıca bu medreseler klasik Kürt edebiyatının gelişimi için büyük hizmetler gerçekleştirdi ve bu medreselerde önemli sayıda eser telif edildi. Bu çalışmada Hakkâri’de inşa edilen ya da Hakkârililer tarafından inşa edilen medreselerden bahsedilmiş olup onların ne zaman ve kimin tarafından inşa edildikleri ele alınmıştır. Bununla beraber bu medreselerin finanse edilmesi için Hakkâri emirleri tarafından kurulan vakfiyeler ve bu medreselerde telif edilen yazma nüshalara değinilmiştir.
Downloads
References
BOA, Osmanlı Arşivi. Evkaf Defteri [EV.d]. No. 13506 (1264 /1849 ve 1265/1850).
BOA, Osmanlı Arşivi. Maliyeden Müdevver Defterler [MAD.d]. No. 9221, 163-165 (2 Safer 1272/14 Ekim 1855).
BOA, Osmanlı Arşivi. EV.d, No. 16668 (6 Cemaziye’l-Ahir 1275/11 Ocak 1859).
BOA, Osmanlı Arşivi. [EV.d]. No. 16257 (21 Teşrin-i Evvel 1279/2 Kasım 1863).
BOA, Osmanlı Arşivi. [MH.ATİK]. No. 167/34-3 (1 Mayıs 1309/13 Mayıs 1893).
BOA, Osmanlı Arşivi. [EV.d]. No. 37818 (20 Teşrîn-i Evvel 1326/2 Kasım 1910).
BOA, Osmanlı Arşivi. Mühimme Defterleri [A.DVNSMHMd]. No.14, Hk. 730, 524 (25 Cemaziye’l-Evvel 978- 29 Ekim 1570).
BOA, Osmanlı Arşivi. Evkaf, Mektubi Kalemi [Ev.MKT]. No. 2987, Gömlek No. 21 (15 Rebiü’l-Ahir 1312 /16 Ekim 1894).
BOA, Osmanlı Arşivi. Meclis-i Vala [MVL]. No. 227, Gömlek No. 66 (21 Şaban 1265/12 Temmuz 1849).
BOA, Osmanlı Arşivi. Sadaret. Mühimme Kalemi Evrakı [A.MKT.MHM]. No. 43, Gömlek No. 96 (21 Ramazan 1268/13 Şubat 1852).
BOA, Osmanlı Arşivi. Yıldız. Mütenevvi Maruzat [Y.MTV]. No. 204, Gömlek No. 66 (21 Mayıs 1316/3 Haziran 1900).
BOA, Osmanlı Arşivi. A.DVNSMHMd. No. 4, Hkm. 559, s. 53 (25 Receb 967/21 Nisan 1560).
BOA, Osmanlı Arşivi. Bab-ı Asafî, Tahvil (Nişan) Defterleri [A.DVNNŞT.d], No. 16, s. 187 (23 Ramazan 1099/22 Temmuz 1688.
Diğer Kaynaklar
Ağaoğlu, Sami. “Van’da Bulunan Osmanlı Vakıfları”. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Van Özel Sayısı (2021), 43-68.
Ahmad, Mohsin Ibrahim. “Muhaddisu Biladu Hekari fi Hizmeti’il-Sunneti’n-Nebevi Diraye ve Rivaye”. I. Uluslararası Zap Havzası Uleması Sempozyumu Bildirileri. ed. Yaşar Kaplan vd. 1/217-237. Hakkari: Hakkâri Üniversitesi Yayınları, 2018.
Aktaş, Mehmet. “Çukurcalı Çok Yönlü Bir Âlim: Ömer b. Ahmed el-Çellî el-Mâî Hakkında Biyografi Denemesi”. ed. Yaşar Kaplan vd. 354-370. II. Uluslararası Zap Havzası Sempozyumu Kültürel Miras ve Sözlü Gelenek. Hakkari, Hakkari Valiliği, 2023.
Alikılıç, Dündar. Abbasi Devleti’nden Hakkâri Beyliği’ne İrisân Beyleri. İstanbul: Tarih Düşünce Kitapları, 2005.
Arvas, Tarık Ziya. “Şeyhan Medresesi ve Seyyid Abdülhakim Arvasi”. I. Uluslararası Zap Havzası Uleması Sempozyumu Bildirileri. ed. Yaşar Kaplan vd. II/378-388. Hakkâri: Hakkâri Üniversitesi Yayınları, 2018.
Aslanpa, Oktay. “Doğu Anadolu’da Karakoyunlu Kümbetleri”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi I-IV (1956), 105-113.
Başak, Meltem Ayaz. Gevaş Mezar Taşları. Van: Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Güzel Sanatlar Anabilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi, 2008.
Bazîdî, Mela Mehmûdê. Camî’eya Rîsaleyan û Hîkayetan bi Zimanê Kurmancî. İstanbul: Lis yayınları, 2010.
Bidlisi, Şerefhan. Şerefname. çev. M. Emin Bozarslan. İstanbul: Deng Yayınları, 2006.
Bozan, Metin. Şeyh ‘Adî Bin Müsafîr, Hayatı, Menkıbevi Kişiliği ve Yezidi İnancındaki Yeri. İstanbul: Nubihar Yayınları, 2012.
Çağlar, Garip. “el-Hekkâri Nisbesine Sahip Hadis Âlimleri”. I. Uluslararası Zap Havzası Uleması Sempozyumu Bildirileri. ed. Yaşar Kaplan vd. I/1003-1019. Hakkâri: Hakkâri Üniversitesi Yayınları, 2018.
Çakır, Mehmet Saki. Seyyid Taha Hakkarî ve Nehrî Dergahı. İstanbul: Nizamiye Akademi, 2017.
Demir, Abdullah. “Osmanlı Arşiv Kayıtlarına Göre Hakkârili Bazı Ulema ve Müderrislerin Sicil-i Ahval Kayıtları”. I. Uluslararası Zap Havzası Uleması Sempozyumu Bildirileri. ed. Yaşar Kaplan vd. II/511-552. Hakkâri: Hakkâri Üniversitesi Yayınları, 2018.
ed-Doski, Enes Muhammed Şerif. Etbau Şeyh Adi b. Müsafir el- Hekari, mine”l-Adeviyyeti ile”l-Yezidiyye. Duhok: Matbaat Havar, 2006.
el-Kalkaşendî, Ebü’l-Abbâs Şihâbüddîn Ahmed b. Alî. Ṣubḥu’l-aʿşâ fî ṣınâʿati’l-inşâʾ. Kahire: Dar’ul-Kutub’il-Mısriyye, 1966.
el-Ömerî, Şihâbüddîn Ahmed b. Yahyâ b. Fazlillâh. Mesâlikü’l-ebṣâr fî memâliki’l-emṣâr. thk. Kamil Salman el-Cuburi. Beyrut: Dar’ul-Kutub’il-İlmiyye, 2010.
el-Ömerî, Şihâbüddîn Ahmed b. Yahyâ b. Fazlillâh., et-Taʿrîf bi’l-musṭalaḥi’ş-şerîf. thk. Muhammed Hüseyin Şemseddin. Beyrut: Dar’ul-Kutub’il-İlmiyye, 1988.
Emîn, Nebez Mecîd. el-Meştub’ul-Hekkarî. Erbil: Camî‘etu Selahaddîn, Kullîye Adab, Kısmû’t-Tarih, Yüksek Lisans Tezi, 1991.
Gazzâlî, Ebû Hâmid Hüccetü’l-İslam Muhammed b. Muhammed b. Muhammed et-Tûsî el-Gazzâlî. Risâle Erselehâ el-Gazzâlî ilâ Ebi’l-Feth el-Hakkârî. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Carullah, 02085-008.
Gazzâlî, Ebû Hâmid Hüccetü’l-İslam Muhammed b. Muhammed b. Muhammed et-Tûsî el-Gazzâlî. Mektûb mine’l-Gazzâlî ile’l-Hekkârî. İstanbul: Beyazıt Kütüphanesi, B3750/30.
Göyünç, Nejat. “Van”. İslam Ansiklopedisi. 13/194-202. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1986.
Gözütok, Şakir. “Hakkârili Devlet Adamı ve Âlimler (Abbâsiler Dönemi)”. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi 46 (2011). 255-280.
Gulî, Nizar Eyûb. “Mîrgeha Stûnê (Şemdînan) 1515-1609, Xwendineke di Belgenameyên Osmanî da”. I. Uluslararası Zap Havzası Uleması Sempozyumu. ed. Yaşar Kaplan vd. 2/203-227. Hakkâri: Hakkâri Üniversitesi Yayınları, 2018.
Gulî, Nizar Eyûb. Îmaret Hekarî fî’l-Ahdî’l-Osmanî (Duhok: Spîrêz, 2017).
Guli, Nizar. “Hakkâri Beyliği Beylerinin Şeceresi”. çev. Yaşar Kaplan, I. Uluslararası Zap Havzası Sempozyumu Bildirileri. ed. Yaşar Kaplan vd. I/267-297. Hakkâri: Hakkâri Üniversitesi yayınları, 2018.
Güneş, Hüseyin. “İslam Tarihinin İlk Asırlarına Damgasını Vuran Hakkâri Uleması”, I. Uluslararası Zap Havzası Uleması Sempozyumu Bildirileri. ed. Yaşar Kaplan vd. 2/637-646. Hakkâri: Hakkâri Üniversitesi Yayınları, 2018.
Hakan, Özlem. Gevaş’ta Bulunan Kültür Varlıkları Üzerine Bir Değerlendirme. Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sanat Tarihi ABD, Sanat Tarihi Bilim Dalı, Yüksek Lisans tezi, 2019.
Hasan, Darweesh Yousuf. “er-Rihlatu ve Eseruha ala’l-Hayatii’l-İlmiyyeti fi Biladi’l-Hekari”. I. Uluslararası Zap Havzası Uleması Sempozyumu. ed. Yaşar Kaplan vd. I/655-662. Hakkâri: Hakkâri Üniversitesi Yayınları, 2018.
Hasan, Derviş Yusuf. “Alakatu’d-Devleti’l-Memlukiyye mea’l-Kuvve’s-Siyasiyye fi Kurdistan (h. 709-741/m. 1309-1340)”. Academic Journal of Nawroz University 7/1 (2018). 65-81.
Hırirî, Derviş Yusuf Hasan. Biladu’l- Hekari (945-1326). çev. Mukaddes Tovi. Duhok: Weşanxana Xanî, 2010.
îbn-î Şeddâd, Ebû Abdillâh İzzüddîn Muhammed b. Alî b. İbrâhîm b. Şeddâd el-Ensârî el-Halebî. Târîḫu’l-Meliki’ẓ-Ẓâhir. nşr. Ahmet Hutayt. Beyrut: 1403/1983.
Kaplan, Yaşar. “Çukurca ve Çukurcalı İlim Adamları”. Doğu Anadolu Sosyal Bilimlerde Eğilimler Dergisi 2/2 (2018), 16-35.
Kaplan, Yaşar. “Tarihte Hakkâri, Şemdinan, Bahdinan ve Nehri”. Uluslararası Seyyid Taha-i Hakkâri Sempozyumu. ed. Halit Yalçın vd. 107-130. Hakkâri: Hakkâri Üniversitesi Yayınları, 2014.
Kaplan, Yaşar. Günümüz Yezidiliği. İstanbul: Nubihar Yayınları, 2013.
Karadaği, Muhammed Ali. Bûjandinewey Mêjuyî Zanayanî Kurd le Rêgey Desxetekanîyanewe. Bağdat: Matbaat es-Salimi, 1419/1999.
Karadaği, Muhammed Ali. Kunuzu’l-Ekrad. Erbil: Min Menşurati’l-Akademiyyeti’l-Kürdiyye, 2014.
Kâtip Çelebi. Cihannüma. İstanbul: Boyut Yayın Grubu, 2011.
Kazvini, Budak Münşi. Cevahir’ul-Ahbar. thk. Muhsin Behram Nejad. Tahran: Miras Mektub, 1378.
Khachatrian, Alexander. “The Kurdish Principality of Hakkâriya (14th-15th Centuries)”. Iran & the Caucasus, 7/1-2 (2003), 37-58.
Kılıç, Orhan. XVI ve XVII yüzyıllarda Van (1548- 1648). Van: Van Belediye Başkanlığı Kültür ve Sosyal İşler Müdürlüğü Yayınları, 1997.
Mer’i, Ferset. Kürdistan fi’l- karni sabii miladi. Dimeşq: Dar’uz-Zaman, 2011.
Mohammed, Shawkat Arif. “el-Hekkariyyun bi Biladi’ş-Şam ve Mısır fi’l-Karni 7/13 Dirasetu fi Devrihimi’s-Siyasi ve’l-Hadari”. I. Uluslararası Zap Havzası Uleması Sempozyumu Bildirileri. ed. Yaşar Kaplan vd. 1/31-52. Hakkari: Hakkâri Üniversitesi Yayınları, 2018.
Öztürk, Şehabettin-Top, Mehmet. “Hakkâri Meydan Medresesi”. Vakıflar Dergisi 29 (2005), 373-396.
Ramazan, Behzad Muhammed Tahir. Mîrgeha Bahdînan di Hevrikîyên Navxweyî da (1515-1842). Zaho: Zaho Üniversitesi, Beşeri Bilimler Fakültesi, Yüksek Lisans Tezi, 2023.
Şami, Nizameddin. Zafernâme. çev. Necati Lugal. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1987.
Sami, Şemseddin. Kamusu’ul-A’lam. Ankara: Kaşgar Neşriyat, 1996.
Selefî, Hamdi Abdülmecid-Doskî, Tahsin İbrahim. İkdu’l-Cumân fî Terâcimi’l-Ulemâi ve’l-Udebâi’l-Kürd ve’l-Mensubine ilâ müdün ve Kurâ Kürdistân. Beyrut: Mektebetu Asale ve’t-Turas, 2008).
Tewfîq, Zirar Sıddık. Hoz û Destelate Hozekiye Kurdiyekanî Çaxî Nawerast. çev. İdris Ebdullah Mustafa. Hewlêr: Çapxaney Hawser, 2010.
Top, Mehmet. “Hakkâri’nin Mimari ve Sanat Yapısı”. ed. Mehmet Top. 195-268. Hakkâri. Hakkâri: Hakkâri Valiliği Yayınları, 2010.
Top, Mehmet. vd. “Van’da Ortaçağ ve Sonrası”, Van 2006 Kültür ve Turizm Envanteri I Tarihsel Değerler, ed. Sinan Kılıç. İstanbul: Van Valiliği İl Kütür Turizm Müdürlüğü, 2006.
Uluçam, Abdüsselâm. “Van ve Çevresindeki Osmanlı Medreseleri ile Eğitim Öğretimdeki Yerleri”. XIII. Türk Tarih Kongresi. 777-784. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2002.
Yelen, Resul. “Gevaş’ta Selçuklu Dönemi’ne Ait Olduğu Düşünülen Kayıp Kümbetin Muhtemel İzleri”. Art-Sanat 22(2024), 1-29. https://doi.org/10.26650/artsanat.2024.22.1478905).
Downloads
Published
How to Cite
Issue
Section
License
Copyright (c) 2026 Yaşar KAPLAN
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License.
Authors who publish with this journal agree to the following terms:
- Authors retain copyright and grant the journal right of first publication with the work simultaneously licensed under a Creative Commons Attribution License [CC BY-NC-SA 4.0] that allows others to share the work with an acknowledgment of the work's authorship and initial publication in this journal.
- Authors are able to enter into separate, additional contractual arrangements for the non-exclusive distribution of the journal's published version of the work, with an acknowledgment of its initial publication in this journal.
- Authors are permitted and encouraged to post their work online.
