داستانا کوردی دناڤبەرا ئەدەبێ فۆلکلۆری و کلاسیکیدا داستانێن (مەم و زین) و (زەمبیل فروش)وەک نموونە
DOI:
https://doi.org/10.26436/hjuoz.2026.14.1.1647الكلمات المفتاحية:
ئەدەبی فۆلکلۆری، ئەدەبێ کلاسیکی، داستان، بەیت، مەم و زین، زەمبیل فروشالملخص
ب شیوەيەكێ گشتى داستان ئەو ژانرێ ئەدەبييە، د ناڤەروكا خودا ڤەگێرانا سەرهاتیەکا درێژە، د فورمێ خودا ب شێوازێ شعرێ د هێتە ڤەهاندن. ئەڤ ژانرێ ئەدەبى، د ئەدەبێ كورديدا جهەكێ بلند و گرنگ هەيە. هەر دكەڤندا رهوريشالێن ئەڤى جورێ ئەدەبێ داستانی دناڤ كورداندا بەلاڤ بوويە، بووينە خوديكەك بۆ رەنگڤەدانا سەركەڤتن و شكەستنێن گەلێ كورد، دیسان ديروكا کوردان توماردكەن. ل دەستپیكێ داستانا كوردى وەكو بەيت و شعر ل سەر زارێ شاعر و دەنگبێژێن كورد بەلاڤبوويە و گەشەكريە، پاشان ئەڤ هونەرە بوويە بناغەيەكێ ب هێز بۆ جورەكێ ديتر يێ ئەدەبى، كو شاعرێن كورد ئەو بەيت و لاڤژەيێن ل سەر زارێ مللەتى ب شێوازەكێ هونەريێ پیشكەڤتى ل سەر بەرپەرێن پەرتوكان دارێژتينە و د چوارچوڤی ئەدەبێ كلاسيكيدا دوبارە هاتينە دارشتن. ئەڤ ڤەكۆلينا ب ناڤێ (داستانا کوردی دناڤبەرا ئەدەبێ فۆلکلۆری و کلاسیکیدا داستانێن (مەم و زین) و(زەمبیل فروش)وەک نموونە)، بابەتێ داستانێن فۆلكلۆرى و کلاسیکی وەكو ژانرەكێ گرنگێ ئەدەبى ژلايێ ناڤەرۆك و روخسارێڤە، ب رەنگەكێ تيۆرى و پراكتيكى شرۆڤە دكەت و ژێکجودادکەت، ئەڤجا د ئەڤێ ڤەكولينێدا مە هەولدايە ئەو داستانێن د ئەدەبێ كورديدا هەين شرۆڤەبكەين و ژێكجودابكەين، زاراڤێ داستان وەكو دەربرينەك بكاربينين بۆ داستانێن كلاسيكى نموونە بۆ ئەڤى جورى مە داستانا (مەم و زين) يا ئەحمەدێ خانى وەرگرتيیە. هەروەسا بۆ زاراڤێ بەيت وەكو دەربرينەك بۆ بەيتێن فۆلكلۆرى مە بەيتا (زەمبیل فروش) بكارئينايە. ل دوماهیکێ ئەم گەهشتینە وی ئەنجامی، کو بەیتا (زەمبیل فروش) ب ناڤەرۆکەکا ئایینی و داستانا (مەم و زين) ب ناڤەرۆکەکا ئەڤینداری و ب روخسارێن جودا جودا هاتینە ڤەهاندن.
التنزيلات
المراجع
ئێکەم : ب زمانێ كوردى:
- ئەحمەد، كەيفى(2019)، بنياتى هونەريى داستان لە ئەدەبى فۆلكلۆرى كورديدا (بەنموونەى زارى كرمانجيى نێوەراست)، سلێمانى، ئينستيتيوتى كەلەپوورى كورد.
-ئەمين، عەبدولقادر محەمەد(2002)، وێنەى شيعرى لە رێبازى رۆمانسى كوردى دا، سلێمانى، دەزگاى جاپ و پەخشى سەردەم.
- بەكر، محەمەد(2004)، كێش و ريتمى شيعرى فۆلكلۆرى كوردى، هەولێر، دەزگاى چاپ و بڵاوكردنەوەى ئاراس.
- بادى، ئيسماعيل(2022)، ئەدەبێ فۆلكلۆرێ كوردى، دهوك، چاپخانا گازى.
- باڤێ نازێ(2013)، ديرۆكا ئەدەبا بيانى (ئەدەبا سەردەما ناڤين و ڤەژينێ)، دهوك، چاپخانا پارێزگەها دهوكێ.
- بالەكى، يادگار رەسول(2005)، سيماكانى تازەكردنەوەى شيعرى كوردى، 1898 – 1932، دهوك، دەزگەها سپيرێز يا چاپ و وەشانێ.
- بايەزيدى، مرادخانى(1975)، چيرۆكى زەمبيل فرۆش يادگارى مرادخانى بايەزيدى بەشێوەى سۆرانى و كرمانجى، چاپى دووەم، هەولێر، چاپخانەى كوردستان.
- بيمار، عبدالرزاق(1992)، كیش و مۆسيقاى هەڵبەستى كوردى، بەغداد، دەزگاى روشنبيرى و بڵاوكردنەوەى كوردى.
- جەليل، جەليلى(2008)، شیخی سەنعانيان (فەقيی تەيران - غەمگين)، هەولێر، دەزگاى ئاراس.
- جيهانى، پەروێز (2007)، مەم و زين ب راڤە و شرۆڤەكرنەك نوو، دهوك، دەزگەهێ سپيرێز يێ چاپ و وەشانێ.
- حوسێن، مەولود، سەنگەر نازم، رێزان سالح(2018)، ژانرە ئەدەبييەكان، هەولێر، ناوەندى ئاوێر بۆ چاپ و بلاوكردنەوە.
- خانى، ئەحمەد(2008)، مەم وزين، چاپادووێ، ئامادەكرن، هەژار، هەولێر، دەزگاى چاپ و بلاوكردنەوەى ئاراس.
- خەزنەدار، مارف (2002)، مێژووى ئەدەبى كوردى، بەرگى دووەم، دەزگاى چاپ و بلاوكردنەوەى ئاراس.
- خەزنەدار، مارف(2001)، مێژووى ئەدەبى كوردى، بەرگى يەكەم، هەولێر، دەزگاى چاپ و بلاوكردنەوەى ئاراس.
- خزنەدار، معروف(1962)، كێش و قافيە لە شيعرى كوردى دا، بەغدا، چاپخانەى الوفاء.
- رەسوول، عزەدين مستەفا(2010)، لێكولينەوەى ئەدەبى فۆلكلۆرى كوردى، چاپى سێيەم، هەولێر، دەزگاى چاپ و بلاوكردنەوەى ئاراس.
- رەسول، شوكريە(1989)، ئەدەبى كوردى و هونەرەكانى ئەدەب، هەولێر، چاپخانەى خواندنى بالا و توێژينەوەى زانستى.
- رەشيد، مەسعود جەميل(2017)، كێش و سەروا د هوزانا كورديدا، دهوك، دەزگەهێ نالبەند يێ چاپ و وەشانێ.
- ردێنی، وەصفی حەسەن(2008)، بەيتا زەمبيل فروش، دهوك، دەزگەهێ سپيرێز يێ چاپ و وەشانێ.
- سەجادى، بەختيار(2022)، فەرهەنگى زاراوەى رەخنەيى ئينگليزى – كوردى – فارسى، چاپى سێيەم، سنە، لەبلاوكراوەكانى مالى وەفايى.
- سەزەرلاند، جۆن(2021)، كورتەيەك لە مێژووى ئەدەب، وەرگێران: موكەرەم رەشيد تالەبانى، هەولێر، ناوەندى روشنبيرى ئاوێر.
- شاهين، ئيسماعيل تاها(2023)، فەرهەنگا ئامەد يا مەيدانى، كوردى(كرمانجييا ژێرييا كوردستانێ– كوردى(سورانى) – عەرەبى. دهوك، دەزگەها سپيرێز ياچاپ و وەشانێ.
- شوان، ئيبراهيم ئەحمەد، قوتابيەكانى (2023)، مێژووى ئەدەبى جيهانى و هەندێ رێبازى ئەدەبى، هەولێر، چاپخانەى هيڤى.
- عبدالرزاق، جێگر نجيب(2017)، بنياتێ هۆنەرى د داستانا زەمبيلفروش يا "فەقيێ تەيران و مرادخانێ بايەزيدى" دا، نامەيا ماستەرێ، ئەنستيتيوتا زمانێن زنديێن ل تركيەيێ ماكەزانستا زمان و چاندا كوردى، زانكويا ماردين ئارتوگلويێ.
- عەبدوللا، ئيدريس(2014)، ئەدەبى ميلليى فۆلكلۆرى، بەرگى سێيەم، هەولێر، بلاوراوەى ئەكاديمياى كوردى.
- غەريب، كەمال جەلال(2003)، كەمالنامە فەرهەنگى زانستى (عەرەبى – ئينگليزى - كوردى)، سلێمانى، چاپخانەى رێموین.
- فەقێ تەيران(2005)، ديوانا فەقيێ تەيران، ئامادەكرن، سەعيد دێرەشى، دهوك، دەزگەها سپيرێز يا چاپ و وەشانێ.
- كەفافى، محەمەد عەبدولسەلام(2011)، ئەدەبى بەراوردكارى (لێكۆلينەوەيەك لە بارەى تيۆرى ئەدەبى وشيعرى داستانى)، وەرگێران، هەژار رەحيمى، هەولێر، دەزگاى توێژينەوەو بڵاوكردنەوەى موكريانى.
- كاپلان، ياشار(2019)، داستانا كەلا دمدم و خانێ لەپزێرين (ڤەكۆلينەكا ئەدەبى و ديرۆكى)، دهۆك.
- گەردى، عەزيز(1972)، رەوانبێژى لە ئەدەبى كوردى دا، بەرگى يەكەم، بەغدا.
- گەردى، عەزيز(1383)، رابەرى كێشى شيعرى كلاسيكى كوردى، پرانشهر، انتشارات سامرند.
- مەحموودزادە، رەهبەر(1381)، پێكهاتەى بەيتى كوردى، شنو، انتشارات صلاح الدين ايوبى.
- مستەفا، ئيدريس عەبدولڵا(2011)، لايەنە رەوانبێژييەكان لەشيعرى كلاسيكى كورديدا (بەنموونەى حەمدى وحاجى قادرى كۆيي)، هەولێر، لە بلاوكراوەكانى ئەكاديمياى كوردى.
- مستەفا، ئيدريس عەبدولڵا (2009)، رەنگدانەوەى (زەمبيل فرۆش) لە ئەدەبى ميللى كورديدا، هەولێر، بەرێوەبەرايەتى گشتى رۆژنامەنووسى و چاپ و بلاوكردنەوە.
- مستەفا، ئيدريس عەبدولڵا (2008)، داستان لە ئەدەبى كورديدا، گوڤارى ئەكاديمى كوردى، ژمارە 7، هەولێر.
- موكرى، كامەران(1984)، ئەدەبى فۆلكلۆرى كوردى، هەولێر، چاپخانەى زانكوى سەڵاحەددين.
- موكريانى، هەژار(1369)، هەمبانە بۆرينە، تەهران، سروش.
دووەم : ب زمانێ عەرەبى:
- ابن منظور(2000)، لسان العرب، المجلد الثاني عشر، بيروت، دار صادر.
- التونجي، محمد(1999)، المعجم المفصل في الادب، الطبعة الثانية، بيروت، دار الكتب العلمية.
- الجوهري، محمد(1988)، علم الفولكلور(دراسة في الانتروبولوجيا الثقافية)، مصر- اسكندرية، دار المعرفة الجامعية.
- فاجيه، اميل(2009)، مدخل الى الادب، ترجمة، مصطفى ماهر، القاهرة، مطابع الهيئة المصرية العامة للكتاب.
- فرح، نعيم(2011)، الحضارة الاوروبية في العصور الوسطى، الطبعة الثامنة، ديمشق، منشورات جامعة ديمشق.
- ك. ماتفيف و أ. سازونوف(1991)، حضارة مابين النهرين العريقة، ترجمة، الدكتور حنا آدم، دمشق، دار المجد.
- الهيلالي، ابتسام(2019 - 2020)، بنى المقدس في ملحمة الرامايانا الهندية، اطروحة دكتورا، كلية الآداب واللغات، جامعة محمد خيضر – بسكرة – جزائر.
- لفته، اسراء فرج(2025)، اثر المكان في البناء النصي لملحمة جلجامش، مجلة زانکۆ للعلوم الانسانية، العدد29(1)، اربيل.
- مطلوب، احمد. والبصير، حسن(1999)، البلاغة والتطبيق، الطبعة الثانية، بغداد، وزارة التعليم العالي والبحث العلمي.
- هوميروس(2014)، الالياذة، ترجمة، دريني خشبة، بيروت، دار التنوير للطباعة والنشر.
- هوميروس(2013)، الاوديسة، ترجمة، دريني خشية، بيروت، دار التنوير للطباعة والنشر.
سێیەم : ب زمانێ فارسى:
- صفا، ذبيح الله(1381أ)، تاريخ ادبيات ايران، تهران، انتشارات ققنوس.
چوارەم : ب زمانێ ئينگليزى:
- Oxford wordpawer, (2004), Oxford university press, Newyork.
- Dixon, W. Macheile. (1912). English Epic and Heroic Poetry, J. M. DENT and SONS LTD, London.
- reichl, karl. (2010). Heroic epic poetry in the Middle Ages, https://www.researchgate.net .
- West, M. L, (1988), The rise of the Greek epic, The Journal of Hellenic Studies, Vol. 108, doi: https://doi.org/10.2307/632637.
- Bram, shahar (2006), The Narrative Facet of the Epic Tradition: Imagining the Past as Utopian Future, Journal of Literature and the History of Ideas, Vol. 4, No. 1, ISSN:1936-9247, https://muse.jhu.edu.
پێنجەم: ب لاتينى:
- Keskin, necat, (2019), folklore u edebiyata geleri, stembol, wesanxaneya avesta.
- Gernas, Aram, (2022), folklore u civet (folklore, weje, ziman, cand.
- xeyset, muzik, urf u adet, dirok, stembol, wesanzaneya nubihar.
التنزيلات
منشور
كيفية الاقتباس
إصدار
القسم
الرخصة
الحقوق الفكرية (c) 2026 Hersh T. Nuri, Bakir Sh. Abdullah

هذا العمل مرخص بموجب Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License.
يوافق المؤلفين الذين ينشرون في هذه المجلة على المصطلحات التالية
[CC BY-NC-SA 4.0] يحتفظ المؤلفون بحقوق الطبع والنشر ومنح حق المجلة في النشر الأول مع العمل المرخص له بموجب ترخيص مشاع المبدع للإسناد
الذي يسمح للآخرين بمشاركة العمل مع الإقرار بحقوق التأليف والنشر الأولي في هذا مجلة
مكن للمؤلفين الدخول في ترتيبات إضافية منفصلة للتوزيع غير الحصري للنسخة المنشورة من المجلة، مع الإقرار بإصدارها الأولي في هذه المجلة
يسمح ويشجع المؤلفين على نشر عملهم عبر الإنترنت










