داستانا کوردی دناڤبەرا ئەدەبێ فۆلکلۆری و کلاسیکیدا داستانێن (مەم و زین) و (زەمبیل فروش)وەک نموونە

المؤلفون

  • ھێرش طاھر نوری پشكا زمانێ‌ كوردی، كۆلیژا پەروەردا بنیات، زانكۆیا سەلاحەدین، هەرێما كوردستانێ‌ ــ عێراق.
  • بەكر شاكر عەبدوللا پشكا زمانێ‌ كوردی، كۆلیژا پەروەردا بنیات، زانكۆیا سەلاحەدین، هەرێما كوردستانێ‌ ــ عێراق.

DOI:

https://doi.org/10.26436/hjuoz.2026.14.1.1647

الكلمات المفتاحية:

ئەدەبی فۆلکلۆری، ئەدەبێ کلاسیکی، داستان، بەیت، مەم و زین، زەمبیل فروش

الملخص

ب شیوەيەكێ گشتى داستان ئەو ژانرێ ئەدەبييە، د ناڤەروكا خودا ڤەگێرانا سەرهاتیەکا درێژە، د فورمێ خودا ب شێوازێ شعرێ د هێتە ڤەهاندن. ئەڤ ژانرێ ئەدەبى، د ئەدەبێ كورديدا جهەكێ بلند و گرنگ هەيە. هەر دكەڤندا رهوريشالێن ئەڤى جورێ ئەدەبێ داستانی دناڤ كورداندا بەلاڤ بوويە، بووينە خوديكەك بۆ رەنگڤەدانا سەركەڤتن و شكەستنێن گەلێ كورد، دیسان ديروكا کوردان توماردكەن. ل دەستپیكێ داستانا كوردى وەكو بەيت و شعر ل سەر زارێ شاعر و دەنگبێژێن كورد بەلاڤبوويە و گەشەكريە، پاشان ئەڤ هونەرە بوويە بناغەيەكێ ب هێز بۆ جورەكێ ديتر يێ ئەدەبى، كو شاعرێن كورد ئەو بەيت و لاڤژەيێن ل سەر زارێ مللەتى ب شێوازەكێ هونەريێ پیشكەڤتى ل سەر بەرپەرێن پەرتوكان دارێژتينە و د چوارچوڤی ئەدەبێ كلاسيكيدا دوبارە هاتينە دارشتن. ئەڤ ڤەكۆلينا ب ناڤێ (داستانا کوردی دناڤبەرا ئەدەبێ فۆلکلۆری و کلاسیکیدا داستانێن (مەم و زین) و(زەمبیل فروش)وەک نموونە)، بابەتێ داستانێن فۆلكلۆرى و کلاسیکی وەكو ژانرەكێ گرنگێ ئەدەبى ژلايێ ناڤەرۆك و روخسارێڤە، ب رەنگەكێ تيۆرى و پراكتيكى شرۆڤە دكەت و ژێکجودادکەت، ئەڤجا د ئەڤێ ڤەكولينێدا مە هەولدايە ئەو داستانێن د ئەدەبێ كورديدا هەين شرۆڤەبكەين و ژێكجودابكەين، زاراڤێ داستان وەكو دەربرينەك بكاربينين بۆ داستانێن كلاسيكى نموونە بۆ ئەڤى جورى مە داستانا (مەم و زين) يا ئەحمەدێ خانى وەرگرتيیە. هەروەسا بۆ زاراڤێ بەيت وەكو دەربرينەك بۆ  بەيتێن فۆلكلۆرى مە بەيتا (زەمبیل فروش) بكارئينايە. ل دوماهیکێ ئەم گەهشتینە وی ئەنجامی، کو بەیتا (زەمبیل فروش) ب ناڤەرۆکەکا ئایینی و داستانا (مەم و زين) ب ناڤەرۆکەکا ئەڤینداری و ب روخسارێن جودا جودا هاتینە ڤەهاندن.

التنزيلات

بيانات التنزيل غير متوفرة بعد.

المراجع

ئێکەم : ب زمانێ كوردى:

- ئەحمەد، كەيفى(2019)، بنياتى هونەريى داستان لە ئەدەبى فۆلكلۆرى كورديدا (بەنموونەى زارى كرمانجيى نێوەراست)، سلێمانى، ئينستيتيوتى كەلەپوورى كورد.

-ئەمين، عەبدولقادر محەمەد(2002)، وێنەى شيعرى لە رێبازى رۆمانسى كوردى دا، سلێمانى، دەزگاى جاپ و پەخشى سەردەم.

- بەكر، محەمەد(2004)، كێش و ريتمى شيعرى فۆلكلۆرى كوردى، هەولێر، دەزگاى چاپ و بڵاوكردنەوەى ئاراس.

- بادى، ئيسماعيل(2022)، ئەدەبێ فۆلكلۆرێ كوردى، دهوك، چاپخانا گازى.

- باڤێ نازێ(2013)، ديرۆكا ئەدەبا بيانى (ئەدەبا سەردەما ناڤين و ڤەژينێ)، دهوك، چاپخانا پارێزگەها دهوكێ.

- بالەكى، يادگار رەسول(2005)، سيماكانى تازەكردنەوەى شيعرى كوردى، 1898 – 1932، دهوك، دەزگەها سپيرێز يا چاپ و وەشانێ.

- بايەزيدى، مرادخانى(1975)، چيرۆكى زەمبيل فرۆش يادگارى مرادخانى بايەزيدى بەشێوەى سۆرانى و كرمانجى، چاپى دووەم، هەولێر، چاپخانەى كوردستان.

- بيمار، عبدالرزاق(1992)، كیش و مۆسيقاى هەڵبەستى كوردى، بەغداد، دەزگاى روشنبيرى و بڵاوكردنەوەى كوردى.

- جەليل، جەليلى(2008)، شیخی سەنعانيان (فەقيی تەيران - غەمگين)، هەولێر، دەزگاى ئاراس.

- جيهانى، پەروێز (2007)، مەم و زين ب راڤە و شرۆڤەكرنەك نوو، دهوك، دەزگەهێ سپيرێز يێ چاپ و وەشانێ.

- حوسێن، مەولود، سەنگەر نازم، رێزان سالح(2018)، ژانرە ئەدەبييەكان، هەولێر، ناوەندى ئاوێر بۆ چاپ و بلاوكردنەوە.

- خانى، ئەحمەد(2008)، مەم وزين، چاپادووێ، ئامادەكرن، هەژار، هەولێر، دەزگاى چاپ و بلاوكردنەوەى ئاراس.

- خەزنەدار، مارف (2002)، مێژووى ئەدەبى كوردى، بەرگى دووەم، دەزگاى چاپ و بلاوكردنەوەى ئاراس.

- خەزنەدار، مارف(2001)، مێژووى ئەدەبى كوردى، بەرگى يەكەم، هەولێر، دەزگاى چاپ و بلاوكردنەوەى ئاراس.

- خزنەدار، معروف(1962)، كێش و قافيە لە شيعرى كوردى دا، بەغدا، چاپخانەى الوفاء.

- رەسوول، عزەدين مستەفا(2010)، لێكولينەوەى ئەدەبى فۆلكلۆرى كوردى، چاپى سێيەم، هەولێر، دەزگاى چاپ و بلاوكردنەوەى ئاراس.

- رەسول، شوكريە(1989)، ئەدەبى كوردى و هونەرەكانى ئەدەب، هەولێر، چاپخانەى خواندنى بالا و توێژينەوەى زانستى.

- رەشيد، مەسعود جەميل(2017)، كێش و سەروا د هوزانا كورديدا، دهوك، دەزگەهێ نالبەند يێ چاپ و وەشانێ.

- ردێنی، وەصفی حەسەن(2008)، بەيتا زەمبيل فروش، دهوك، دەزگەهێ سپيرێز يێ چاپ و وەشانێ.

- سەجادى، بەختيار(2022)، فەرهەنگى زاراوەى رەخنەيى ئينگليزى – كوردى – فارسى، چاپى سێيەم، سنە، لەبلاوكراوەكانى مالى وەفايى.

- سەزەرلاند، جۆن(2021)، كورتەيەك لە مێژووى ئەدەب، وەرگێران: موكەرەم رەشيد تالەبانى، هەولێر، ناوەندى روشنبيرى ئاوێر.

- شاهين، ئيسماعيل تاها(2023)، فەرهەنگا ئامەد يا مەيدانى، كوردى(كرمانجييا ژێرييا كوردستانێ– كوردى(سورانى) – عەرەبى. دهوك، دەزگەها سپيرێز ياچاپ و وەشانێ.

- شوان، ئيبراهيم ئەحمەد، قوتابيەكانى (2023)، مێژووى ئەدەبى جيهانى و هەندێ رێبازى ئەدەبى، هەولێر، چاپخانەى هيڤى.

- عبدالرزاق، جێگر نجيب(2017)، بنياتێ هۆنەرى د داستانا زەمبيلفروش يا "فەقيێ تەيران و مرادخانێ بايەزيدى" دا، نامەيا ماستەرێ، ئەنستيتيوتا زمانێن زنديێن ل تركيەيێ ماكەزانستا زمان و چاندا كوردى، زانكويا ماردين ئارتوگلويێ.

- عەبدوللا، ئيدريس(2014)، ئەدەبى ميلليى فۆلكلۆرى، بەرگى سێيەم، هەولێر، بلاوراوەى ئەكاديمياى كوردى.

- غەريب، كەمال جەلال(2003)، كەمالنامە فەرهەنگى زانستى (عەرەبى – ئينگليزى - كوردى)، سلێمانى، چاپخانەى رێموین.

- فەقێ تەيران(2005)، ديوانا فەقيێ تەيران، ئامادەكرن، سەعيد دێرەشى، دهوك، دەزگەها سپيرێز يا چاپ و وەشانێ.

- كەفافى، محەمەد عەبدولسەلام(2011)، ئەدەبى بەراوردكارى (لێكۆلينەوەيەك لە بارەى تيۆرى ئەدەبى وشيعرى داستانى)، وەرگێران، هەژار رەحيمى، هەولێر، دەزگاى توێژينەوەو بڵاوكردنەوەى موكريانى.

- كاپلان، ياشار(2019)، داستانا كەلا دمدم و خانێ لەپزێرين (ڤەكۆلينەكا ئەدەبى و ديرۆكى)، دهۆك.

- گەردى، عەزيز(1972)، رەوانبێژى لە ئەدەبى كوردى دا، بەرگى يەكەم، بەغدا.

- گەردى، عەزيز(1383)، رابەرى كێشى شيعرى كلاسيكى كوردى، پرانشهر، انتشارات سامرند.

- مەحموودزادە، رەهبەر(1381)، پێكهاتەى بەيتى كوردى، شنو، انتشارات صلاح الدين ايوبى.

- مستەفا، ئيدريس عەبدولڵا(2011)، لايەنە رەوانبێژييەكان لەشيعرى كلاسيكى كورديدا (بەنموونەى حەمدى وحاجى قادرى كۆيي)، هەولێر، لە بلاوكراوەكانى ئەكاديمياى كوردى.

- مستەفا، ئيدريس عەبدولڵا (2009)، رەنگدانەوەى (زەمبيل فرۆش) لە ئەدەبى ميللى كورديدا، هەولێر، بەرێوەبەرايەتى گشتى رۆژنامەنووسى و چاپ و بلاوكردنەوە.

- مستەفا، ئيدريس عەبدولڵا (2008)، داستان لە ئەدەبى كورديدا، گوڤارى ئەكاديمى كوردى، ژمارە 7، هەولێر.

- موكرى، كامەران(1984)، ئەدەبى فۆلكلۆرى كوردى، هەولێر، چاپخانەى زانكوى سەڵاحەددين.

- موكريانى، هەژار(1369)، هەمبانە بۆرينە، تەهران، سروش.

دووەم : ب زمانێ عەرەبى:

- ابن منظور(2000)، لسان العرب، المجلد الثاني عشر، بيروت، دار صادر.

- التونجي، محمد(1999)، المعجم المفصل في الادب، الطبعة الثانية، بيروت، دار الكتب العلمية.

- الجوهري، محمد(1988)، علم الفولكلور(دراسة في الانتروبولوجيا الثقافية)، مصر- اسكندرية، دار المعرفة الجامعية.

- فاجيه، اميل(2009)، مدخل الى الادب، ترجمة، مصطفى ماهر، القاهرة، مطابع الهيئة المصرية العامة للكتاب.

- فرح، نعيم(2011)، الحضارة الاوروبية في العصور الوسطى، الطبعة الثامنة، ديمشق، منشورات جامعة ديمشق.

- ك. ماتفيف و أ. سازونوف(1991)، حضارة مابين النهرين العريقة، ترجمة، الدكتور حنا آدم، دمشق، دار المجد.

- الهيلالي، ابتسام(2019 - 2020)، بنى المقدس في ملحمة الرامايانا الهندية، اطروحة دكتورا، كلية الآداب واللغات، جامعة محمد خيضر – بسكرة – جزائر.

- لفته، اسراء فرج(2025)، اثر المكان في البناء النصي لملحمة جلجامش، مجلة زانکۆ للعلوم الانسانية، العدد29(1)، اربيل.

- مطلوب، احمد. والبصير، حسن(1999)، البلاغة والتطبيق، الطبعة الثانية، بغداد، وزارة التعليم العالي والبحث العلمي.

- هوميروس(2014)، الالياذة، ترجمة، دريني خشبة، بيروت، دار التنوير للطباعة والنشر.

- هوميروس(2013)، الاوديسة، ترجمة، دريني خشية، بيروت، دار التنوير للطباعة والنشر.

سێیەم : ب زمانێ فارسى:

- صفا، ذبيح الله(1381أ)، تاريخ ادبيات ايران، تهران، انتشارات ققنوس.

چوارەم : ب زمانێ ئينگليزى:

- Oxford wordpawer, (2004), Oxford university press, Newyork.

- Dixon, W. Macheile. (1912). English Epic and Heroic Poetry, J. M. DENT and SONS LTD, London.

- reichl, karl. (2010). Heroic epic poetry in the Middle Ages, https://www.researchgate.net .

- West, M. L, (1988), The rise of the Greek epic, The Journal of Hellenic Studies, Vol. 108, doi: https://doi.org/10.2307/632637.

- Bram, shahar (2006), The Narrative Facet of the Epic Tradition: Imagining the Past as Utopian Future, Journal of Literature and the History of Ideas, Vol. 4, No. 1, ISSN:1936-9247, https://muse.jhu.edu.

پێنجەم: ب لاتينى:

- Keskin, necat, (2019), folklore u edebiyata geleri, stembol, wesanxaneya avesta.

- Gernas, Aram, (2022), folklore u civet (folklore, weje, ziman, cand.

- xeyset, muzik, urf u adet, dirok, stembol, wesanzaneya nubihar.

التنزيلات

منشور

2026-03-30

كيفية الاقتباس

نوری ھ., & عەبدوللا ب. (2026). داستانا کوردی دناڤبەرا ئەدەبێ فۆلکلۆری و کلاسیکیدا داستانێن (مەم و زین) و (زەمبیل فروش)وەک نموونە. مجلة العلوم الانسانیة لجامعة زاخو, 14(1), 179–193. https://doi.org/10.26436/hjuoz.2026.14.1.1647

إصدار

القسم

مجلة العلوم الانسانیة لجامعة زاخو