شڕۆڤەکرنەکا زمانڤانییا ژینگه‌هی بۆ زمانێ پەرتووکا 'کارامەیی' ل هەرێما کوردستانێ

المؤلفون

  • سه‌لاح سه‌بری شه‌هباز پشکا زمانێ کوردی، کۆلیژا زانستێن مرۆڤایەتی، زانکۆیا زاخۆ، هه‌رێما كوردستانێ- عیراق
  • عه‌بدولسه‌لام نه‌جمه‌دین عه‌بدوللا پشکا زمانێ کوردی، کۆلیژا زانستێن مرۆڤایەتی، زانکۆیا زاخۆ، هه‌رێما كوردستانێ- عیراق

DOI:

https://doi.org/10.26436/hjuoz.2026.14.2.1749

الكلمات المفتاحية:

زمانڤانیا ژینگەهی، شڕۆڤەکرنا گۆتارا ئیکۆلۆژی، چیرۆکێن ئەم ل گه‌ل دژین، پەروەردەیا ژینگەهی، ئایدۆلۆژی

الملخص

د سەردەمەکیدا کو قەیرانێن ژینگەهی بووینە هەڕەشەیەکا جیهانی، ئەڤ ڤەکۆلینە، ل سەر بنەمایێ چارچووڤەیێ زمانڤانییا ژینگەهی (Ecolinguistics)، شڕۆڤەکرنەکا زمانڤانییا ژینگەهی بۆ ئەو 'چیرۆکێن ژینگەهی یێن ئەم ل گەل دژین' دکەت یێن کو د زنجیرە پەرتووکێن 'کارامەیی' دا ل هەرێما کوردستانێ دهێنە ئاڤاکرن". ب شڕۆڤەکرنا سێ نموونەیێن هەلبژارتی ژ قۆناغێن خواندنا بنەرەتی (پۆلێن 2، 5، 8) و ب بکارهینانا ئاڵاڤێن شڕۆڤەکرنێ یێن ئاران ستیبی (وەکو چارچووڤەکرن، ژێبرن و میتافۆر)، ڤەکۆلین دگەهیتە ئه‌وی ئەنجامێ کو گۆتارا پەروەردەیی یا فەرمی ب شێوەیەکێ سیستەماتیک سێ چیرۆکێن سەرەکی یێن ئایدۆلۆژی ڤەدگێڕیت: ئێک، چیرۆکا مرۆڤ-سەنتەری یا بهێز، کو تێدا سروشت وەک کەرەستەیەک بۆ مفایێ مرۆڤی دهێتەنیشاندان و بهایێ ئه‌وێ یێ سەربخوه‌ و خۆیی دهێتەکێمکرن بۆ ب تنێ مفایەکێ بکارهینانێ. دوو، چیرۆکا هاولاتییێ نەچالاک و دەستهەلاتا کارا، چیرۆکەکە کو وێنەیەکێ ئایدیال بۆ دامودەزگەهێن دەولەتێ وەکو چارەسەرکەرێ ئێکانه دروست دکەت و د هەمان دەمدا ب شێوەیەکێ ستراتیژی چالاکییا جڤاکی یا سەربخوە و هزرا پشتخۆبەستنێ ژێدبەت. سێ، چیرۆکا کێشەیێن سادەکری و بێ سیاسەت؛ ل ڤێرێ کێشەیێن ژینگەهی ژ کۆنتێکستێ ئه‌وان یێ سیاسی و ئابووری یێ ئالۆز دهێنەدەرئێخستن و وەکو پرۆسێسەكا کارگێڕی بۆ گونجاندن و هەڤسەنگکرنا بەرژەوەندییێن جودا یێن ئابووری و جڤاکی دهێنەنیشاندان. ب ئه‌ڤی ڕەنگی، ژینگەهپارێزی دهێتەکێمکرن بۆ ب تنێ بابەتەکێ تەکنیکی یێ بڕێڤەبرنا ئارمانجان و ڕۆڵێ بەرژەوەندییێن کۆمپانییان و ململانێیێن سیستەمی دهێنەڤەشارتن." ب کۆرتی، ڤەکۆلین نیشان ددەت کو چاوا گۆتارا ژینگەهی، د بن ناڤێ پەروەردەکرنێدا، دهێتەبکارهینان داکو جیهانبینییەکا تایبەت ئاڤا بکەت و "هاولاتیێ باش" یێ پابەند ب سیستەمێ هەییڤە بەرهەمبهینیت؛ هاولاتییەکێ کو خودان هەلویستێن باشە، لێ ب شیانێن ڕەخنەیی یێن کێم بۆ ڕویبڕویبوونا کێشەیێن ڕاستەقینە دهێتەپرچەککرن.

التنزيلات

بيانات التنزيل غير متوفرة بعد.

المراجع

أ. ژێدەرێن کوردی و عەرەبی

- حسن، ع. ر، عبدالله، ج. ع.، حسین، ن. ف.، شریف، ع. ع.، حمد، ی. ع.، حمد، ك. ع. (2024)، كارامه‌یی و به‌هایێن كۆمه‌ڵایه‌تی، پۆلا پێنجێ (په‌رتووكا قوتابی)، چاپا چوارێ، ڕێڤه‌به‌رییا گشتی یا پرۆگرام و چاپه‌مه‌نییا، وه‌زاره‌تا په‌روه‌ردێ، حكومه‌تا هه‌رێما كوردستانێ- عیراق.

- شاکر، ئەختەر عبداللە؛ عبدالمسیح، عبدالمسیح سمعان؛ و علی، ڕضوان خضر. (2018). دور الصحافة في تنمية التنور البيئي لدی قطاعات من الجمهور في إقليم كردستان العراق. مجلة العلوم البیئیة، جامعة عین شمس، 44 (1)، 425-454.

- فتح الله، ع. خ.، عبدالله، ج. ع.، حسین، ن. ف.، شریف، ع. ع.، حمد، ی. ع.، حسن، ع. ر. (2024)، كارامه‌یی و به‌هایێن كۆمه‌ڵایه‌تی، پۆلا دووێ (په‌رتووكا قوتابی)، چاپا چوارێ، ڕێڤه‌به‌رییا گشتی یا پرۆگرام و چاپه‌مه‌نییا، وه‌زاره‌تا په‌روه‌ردێ، حكومه‌تا هه‌رێما كوردستانێ- عیراق.

- فتح الله، ع. خ.، عبدالله، ج. ع.، حسین، ن. ف.، شریف، ع. ع.، حمد، ی. ع.، حمد، ك. ع. (2024)، كارامه‌یی و به‌هایێن كۆمه‌ڵایه‌تی، پۆلا هه‌شتێ (په‌رتووكا قوتابی)، چاپا چوارێ، ڕێڤه‌به‌رییا گشتی یا پرۆگرام و چاپه‌مه‌نییا، وه‌زاره‌تا په‌روه‌ردێ، حكومه‌تا هه‌رێما كوردستانێ- عیراق.

- محەمەد، سەنگەر داوود. (2019). ملاحظات إنتقادية حول قانون حماية و تحسين البيئة في إقليم كوردستان- العراق رقم 8 لسنة 2008. گۆڤارا قه‌لای زانست العلمیة، زانکۆیا لبنانی- فره‌نسی، 4(3)، 677-704.

- مصطفى، شیرزاد أحمد؛ محمد، نخشین جمال؛ و عبدالحمید، اوات جعفەر. (2021). أثر التدقيق البيئي في تعزيز الحوكمة البيئية دراسة استطلاعية لعينة من الشركات الصناعية في إقليم كوردستان/العراق. مجلة تكریت للعلوم الإداریة والاقتصادیة، 17(55)، 38-55.

ب. ژێدەرێن بیانی

- Al-Kubaisi, M., & Gardi, B. (2012). Dust Storms Over Erbil City, Capital of Kurdistan Region/Iraq. Tikrit Journal of Pure Science, 17(4).

- Halliday, M. A. K. (1990). New ways of meaning: The challenge to applied linguistics. Journal of Applied Linguistics, 6, 7-36. 4.

- Halliday, M. A. K. (2001). New ways of meaning: A grammar of green. In A. Fill & P. Mühlhäusler (Eds.), The Ecolinguistics Reader: Language, Ecology and Environment (pp. 175-202). Continuum.

- Halliday, M. A. K., & Matthiessen, C. M. I. M. (2004). An Introduction to Functional Grammar (3rd ed.). Arnold.

- Haugen, E. (1972). The Ecology of Language. Stanford University Press.

- Hookoomsing, H. (2020). An ecolinguistics study of non-human animal representations in Mauritius: Towards an ecologically responsible model for education* [Doctoral dissertation]. University of Mauritius.

- Mach, D., Skupiński, K., & Salih, Y. A. (2023). Environmental movement in the Kurdistan Region of Iraq: a sociological study of environmental organizations. Middle Eastern Studies, 59(2), 199-216.

- Plumwood, V. (2002). Environmental Culture: The Ecological Crisis of Reason. Routledge.

- Stibbe, A. (2015). Ecolinguistics: Language, Ecology and the Stories We Live By. Routledge.

- White, L., Jr. (1969). The historical roots of our ecologic crisis. Science, 155 (3767), 1203–1207.

التنزيلات

منشور

2026-06-22

كيفية الاقتباس

شه‌هباز س., & عه‌بدوللا ع. (2026). شڕۆڤەکرنەکا زمانڤانییا ژینگه‌هی بۆ زمانێ پەرتووکا ’کارامەیی’ ل هەرێما کوردستانێ. مجلة العلوم الانسانیة لجامعة زاخو, 14(2), 377–386. https://doi.org/10.26436/hjuoz.2026.14.2.1749

إصدار

القسم

مجلة العلوم الانسانیة لجامعة زاخو

الأعمال الأكثر قراءة لنفس المؤلف/المؤلفين