ڕۆڵی ئایین لە پەرەپێدان و ناساندنی شوناسی گەلی سۆمەری
DOI:
https://doi.org/10.26436/hjuoz.2026.14.3.1805الكلمات المفتاحية:
سۆمەری، پەرستگا، ئایین، گەلانی دێرین، شوناسالملخص
ئایین یەکێک بوو لە پایە بنەڕەتییەکانی بنیاتنانی ناسنامەی گەلانی میسۆپۆتامیا، بە تایبەتی سۆمەرییەکان كه لە کۆنترین گەلانن کە سیستەمێکی ئایینی ئاڵۆزیان پەرەپێداوە، کە تائێستاش کاریگەرییەکی گەورەی لەسەر لایەنە جیاوازەکانی ژیان لەڕووی سیاسی، کۆمەڵایەتی، کەلتووری، هونەرییەوە هەیە، ئایین بەشێکی جەوهەری بوو لە شوناسی گەلی سۆمەری، هەروەها باوەڕیان بە ژمارەیەکی زۆر لە خواوەندەکان هەبوو، کە پەیوەندییان بە دیاردە سروشتییەکان و نەزمی گەردوونیەوە هەبووە، لە شارە دەوڵەتەکانی سۆمەریدا پەستگاکان دروستکرا، ئەم پەرستگایانە تەنها ناوەندێکی پەرستش نەبوو، بەڵکو دامەزراوەیەکی ئیداری و ئابووری و پەروەردەیی و ڕۆشنبیری بوو، ئەمەش ڕەهەندێکی بونیاد بە ئایین دەبەخشی لە داڕشتنی کۆمەڵگادا، سۆمەرییەکان پێیان وابوو کە خوداوەندەکان مرۆڤیان دروست کردووە بۆ خزمەتکردنیان، لەمەوە سیستەمێکی توندی پەرستن سەریهەڵداوە، کە هەم پاشا و هەم پیاوانی ئایینی(کاهینەکان) بەشدارییان تێدا کردووە، هەروەها ڤیستیڤاڵ و ڕێوڕەسمە ئایینیەکان و زمان و نوسین و ئەفسانە و داستانە ئایینییەکان، بوون بە بەشێکی گرنگ لە شوناسی ئایینی و کلتوری گەلی سۆمەری، پادشا وەک نوێنەری خودایی یان ڕاسپێردراو لەلایەن خوداوەندەکانەوە سەیر دەکرا، ئەمەش شەرعیەتی ئایینی بە دەسەڵاتی سیاسی دەدا و سیمایەکی پیرۆزی بە ناسنامەی سۆمەری دەبەخشی، پەرستگاکان(زەقورە)بە شوێنێکی پیرۆز سەیردەکرا و تێیدا پەرستش و قوربانیان بۆ خوداوەندەکانیان ئەنجام دەدا، کە ئەمەش پەیوەست بوو بە ژیانی ڕۆژانەیانەوە، ئامانج لەم توێژینەوەیە خستنەڕووی لایەنی گرنگی ئایینە لە چرۆ کردن و باڵاکردنی شوناسی گەلی سۆمەری، کە مۆرکێکی هەمیشەیی وەرگرتبوو لە یەکخستنی چینەکانی کۆمەڵگە و شەرعیەتدان بە دەسەڵاتی پاشاکان کە خۆیان وەک نوێنەری خواوەند پیشان دەدا لەسەر زەوی، بیروباوەڕی ئایینی و پەرستگاکان ناوەندێکی گرنگی چالاکیی کۆمەڵایەتی و ئابووری و سیاسی و بازرگانی و ڕۆشنبیری بوو، بەشێکی دانەبڕاو بوو لە شوناسە کولتووری و سیاسییەکانی سۆمەرییەکان. پرسیاری سەرەکی توێژینەوەکە ئەوەیە کە، چۆن و بە چ ڕێگایەک ئایینی سۆمەری بە هۆکاری سەرەکی پێکهاتنی شوناسی نەتەوەیی و کۆمەڵایەتی گەلی سۆمەری دادەنرێت؟
التنزيلات
المراجع
پەرتووک:
ئاسمۆف، ئیزاك و وایت، فرانك. (٢٠٠٣). مێژوو شارستانیهت ههنگاوی ههزارهكان. وەرگێڕانی حامید گهوههری. چاپی یهكهم. ههولێر: چاپخانهی وهزارهتی پهروهرده.
ئەبو ئەلسەعود، سەڵاح. (٢٠٠٩). اساطير سومر وبابل. الطبعة الاولى. دار مشارق للنشر والتوزيع.
باخهوان، هاوڕێ. (٢٠٠٣). كوردستان نیشتمانی یهكهمی سۆمهرییهكان. چاپی یهكهم. ههولێر: چاپخانهی وهزارهتی پهروهرده.
بارندر، جفری. (١٩٩٣). المعتقدات الدينية لدى الشعوب. ترجمة أمام عبدالفتاح امام. الكويت: المجلس الوطني للثقافة والفنون والأدب.
باقر، طه. (٢٠٠٩). مقدمة تاریخ الحضارات القدیمة. طبعة الاولى. بغداد: شركه الدار الوراق للنشر المحدود.
باقر، تەها. (٢٠١٨). سەرەتایەک بۆ مێژووی شارستانێتە دێرینەکان. وهرگێڕانی عوسمان عەلاف و ئەفراسیاب رشید. چاپی یهكهم. تاران: چاپخانەی تاران.
توینبی، ئهرنۆڵد. (٢٠١٣). مێژووی مرۆڤایهتی. وهرگێڕانی دڵشاد مستهفا وهسانی. چاپی دووهم. ههولێر: چاپخانهی ڕۆژههڵات.
الجنابی، قیس حاتم هانی. (٢٠١٢). تاریخ الشرق الأدنی القدیم. طبعة الاولى. عمان: دار الصفاء للنشر والتوزیع.
دۆرانت، ویل. (٢٠٠٧). مێژووی شارستانیهت. وهرگێڕانی ئازاد بهرزنجی و ئەوانی تر. چاپی یهكهم. سلێمانی: دهزگای چاپ و پهخشی سهردهم.
ڕەشید، عبدالوهاب حمید. (٢٠٠٤). حضارة وادي الرافدين (ميزوبوتاميا). الطبعة الاولى. دمشق: الناشر المدى.
ڕەشید، یحیى انور. (١٩٦٩). تاريخ الفن في العراق القديم. بيروت.
ڕۆ، جورج. (١٩٨٤). العراق القديم. ترجمة حسين علوان حسين. الطبعة الاولى. بغداد: دار الحرية للطباعة.
زادە، یوسف مجید. (٢٠١٢). مێژووی شارستانیەتی میسۆپۆتامیا. وهرگێڕانی سەمیر حوسین. بهرگی (١-٣-٤). چاپی یهكهم. سلێمانی: چاپخانەی گەنج.
زیدی، موفید. (٢٠١٥). سهرهتایهك له فهلسهفهی مێژوو. وهرگێڕانی بورهان حاتم گۆمهتاڵی. چاپی یهكهم. ههولێر: ناوهندی هزر.
ساكز، هاری. (١٩٧٩). عظمة بابل (موجز حضارة وادي دجلة والفرات القديمة). ترجمة عامر سليمان. الموصل: جامعة الموصل.
سوسه، أحمد. (١٩٨٠). حضارة وادي رافدين بين الساميين والسومريون. بغداد: دار الرشيد للنشر.
سەدی، حسین محمد محی الدین. (١٩٩٥). تاريخ الشرق الادنى القديم (العراق، ايران، اسيا صغرى). الجزء الثاني. اسكندرية: دار المعرفة الجامعية.
سەلیم، أحمد أمين. (٢٠٠٠). دراسات في تاريخ وحضارات الشرق الادنى القديم (٥) تاريخ العراق-ايران-أسيا الصغرى. الطبعة الاولى. الاسكندرية: دار الجامعية.
سەلیم، أحمد أمين. (٢٠١١). دراسات في تاريخ وحضارة مصر والشرق القديم (٦) حضارة العراق القديم. الاسكندرية: دار معرفة الجامعية.
سەلیم، ئهحمهد ئهمین. (٢٠١٤). مێژووی كۆنی میسر و عێراق. وهرگێڕانی فهیسهڵ خهلیل. ههولێر: چاپخانهی ڕۆژههڵات.
سەعید، مؤید. (بێ ڕێکەوت). العمارة من عصر السلالات الى نهاية عصر البابلي الحديث، الحضارة العراق. الجزء الثالث. بغداد: دار الحرية.
شاکر، مەحمود. (٢٠١١). مێژووی شارستانێتەکان. وهرگێڕانی موسا محەمەد عەبدولڕەحمان و نهاد جلال. چاپی یهكهم. سلێمانی: چاپخانەی گەنج.
عبدالحلیم، نبیلة محمد. (١٩٨٣). معالم العصر التاريخي في العراق القديم. الأسكندرية: دار المعارف.
عبدالواحد، فاضل. (١٩٩٦). من سومر الى التورات. الطبعة الثانية. القاهرة: السينا للنشر.
عبدالواحید، كهلسومە جەمیل. (٢٠١٨). مێژووی کۆنی ڕۆژهەڵاتی نزیک عێراق، ئێران، ووڵاتی شام. چاپی سێیهم. هەولێر: نوسینگەی تەفسیر.
عبدالمنعم، أحمد ربیع. (٢٠١٧). نابوخزنه سهر و مهملهكهتی بابل. وهرگێڕانی گهرمیان محهمهد ئهحمهد. چاپی یهكهم. سلێمانی: چاپخانهی گهنج.
عەلی، سعید أسماعیل. (١٩٩٩). التربية في حضارات الشرق القديم. القاهرة: عالم الكتب.
قاشا، سهیل. (٢٠١٦). تاريخ الفكر في العراق القديم. لبنان: مكتبة الفكر الجديد.
کریمر، صموئيل نوح. (١٩٧١). من ألواح سومر. ترجمة طه باقر. بەغداد: مكتبة المثنى.
کریمر، صموئيل نوح. (١٩٧٣). السومريون: تاريخهم وحضارتهم وخصائصهم. ترجمة د. فيصل الوائلي. الكويت: وكالة المطبوعات.
الماجدي، خزعل. (١٩٩٨). متون سومر. الطبعة الاولى. عمان: منشورات الأهلية.
مارف، عومهر ئیسماعیل. (٢٠١٣). تۆماركانی مێژوو. سلیمانی: چاپخانهی بینایی.
مەعدی، الحسینی الحسینی. (٢٠١٢). الأساطير السومرية. الطبعة الاولى. القاهرة: كنوز للنشر والتوزيع.
ملحم، بدر نبیل. (٢٠١٥). تاريخ الحضارات القديمة. الطبعة الاولى. عمان: دار الأعصار العلمي.
مهران، محمد بيومي. (١٩٩٠). تاريخ العراق القديم. الاسكندرية: دار المعرفة الجامعية.
میرۆپ، مارک ڤان دی. (٢٠١٨). مێژووی خۆرهەڵاتی نزیکی کۆن و دەووروبەری. چاپی یەکەم. سلیمانی: چاپخانەی تاران.
ناردۆ، دۆن. (٢٠٠٨). ئیمپراتۆریەتی ئاشوور. وەرگێڕانی یادگار حمەغریب. چاپی یەکەم. سلیمانی: چاپخانەی سەردەم.
نانهكهلی، زریان ئهحمهد. (٢٠١٨). پوختهیهك له مێژووی شارستانیهتهكانی (سۆمهری–ئیسلام–ئهمریكا). چاپی یهكهم. ههولیر: چاپخانهی تهفسیر.
ههرشهمی، شاسوار. (٢٠١٨). ئاوڕێك له زمانی سومهری. تاران: چاپخانهی تاران.
هیدایت، فهرمان. (٢٠١٣). سۆمهرییهكان ڕابردووی كوردن. چاپی یهكهم. كهركوك: چاپخانهی كارۆ.
Ameri, M., Costello, S. K., Jamison, G., & Scott, S. J. (2018). Seals and Sealing in the Ancient World: Case Studies from the Near East, Egypt, the Aegean, and South Asia. Cambridge University Press.
Bahrani, Z. (2017). Mesopotamia: Ancient Art and Architecture. London: Thames & Hudson.
Collins, P. (2021). First Cities: Mesopotamia to the Indus. London: Thames & Hudson.
Crawford, H. (2015). The Sumerian World. Routledge.
Dilek, M. S. (2023). The Dawn of Civilization: Mesopotamia. Istanbul: Academic Press.
Durant, W. (2010). Our Oriental Heritage: The Story of Civilization. Simon and Schuster.
Eliade, M. (1954). The Myth of the Eternal Return: Cosmos and History. Princeton University Press.
Jacobsen, T. (1976). The Treasures of Darkness: A History of Mesopotamian Religion. Yale University Press.
Kuiper, K. (2011). Mesopotamia: The World's Earliest Civilization. 1st ed. New York: Britannica Educational Publishing.
Leick, G. (2021). Mesopotamia: The Invention of the City. Penguin UK (Reprint).
Liverani, M. (2014). The Ancient Near East: History, Society and Economy. Routledge.
Pittman, H. (2019). "Art of the State: The Administrative Seal in Early Mesopotamia". In: The First Cities. New York: Metropolitan Museum of Art.
Pollock, S. (1999). Ancient Mesopotamia: The Eden that Never Was. Cambridge University Press.
Postgate, J. N. (1994). Early Mesopotamia: Society and Economy at the Dawn of History. Routledge.
Roux, G. (1992). Ancient Iraq. 3rd ed. London: Penguin Books.
Sachs, H. (1979). The Rise of Civilization in Egypt and Mesopotamia. London.
Steinkeller, P. (2021). History, Texts and Art in Early Babylonia. De Gruyter.
Tsouparopoulou, C. (2015). The Materiality of Administration in Ur III Mesopotamia. Oxford: Archaeopress.
Van De Mieroop, M. (2020). A History of the Ancient Near East, ca. 3000-323 BC. 4th Edition, Wiley-Blackwell.
Zettler, R. L. (2021). "The Royal Cemetery of Ur". In: The Oxford History of the Ancient Near East. Oxford University Press.
گۆڤار:
حلمی، پاكیزه رفیق.(١٩٨٨). سۆمهرییهكان ئاری بوون، گۆڤاری كاروان، چاپخانه، ماڵی ئازاد (دار الحریه)، ژماره(٦٢).
Dilek, Y. (2023) 'Sumerians in Light of Eliade’s Concept of Sacredness', Darulfunun Ilahiyat, 34(1), pp. 245–249. doi: 10.26650/di.2023.34.1.1182929.
Hermalin, N. and Regier, T. (2019) 'Efficient use of ambiguity in an early writing system: Evidence from Sumerian cuneiform', Proceedings of the Annual Meeting of the Cognitive Science Society, 41(0), pp. 442.
Woolley, L. (1939) 'The Great Ziggurat of Ur', Iraq, 6(1), pp. 3-7. doi: 10.2307/4199534.
التنزيلات
منشور
كيفية الاقتباس
إصدار
القسم
الرخصة
الحقوق الفكرية (c) 2026 Karookh Faraj Kareem

هذا العمل مرخص بموجب Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License.
يوافق المؤلفين الذين ينشرون في هذه المجلة على المصطلحات التالية
[CC BY-NC-SA 4.0] يحتفظ المؤلفون بحقوق الطبع والنشر ومنح حق المجلة في النشر الأول مع العمل المرخص له بموجب ترخيص مشاع المبدع للإسناد
الذي يسمح للآخرين بمشاركة العمل مع الإقرار بحقوق التأليف والنشر الأولي في هذا مجلة
مكن للمؤلفين الدخول في ترتيبات إضافية منفصلة للتوزيع غير الحصري للنسخة المنشورة من المجلة، مع الإقرار بإصدارها الأولي في هذه المجلة
يسمح ويشجع المؤلفين على نشر عملهم عبر الإنترنت










