ئاوازه‌ و پراگماتیكا گۆتنێ "گۆڤه‌رابه‌هدینی وه‌ك نموونه‌"

المؤلفون

  • بێریڤان عمر مووسا پشكا زمانێ كوردی، فه‌كۆلتییا زانستێن مرۆڤایه‌تی، زانكۆیا زاخۆ، هه‌رێما كوردستانێ- عیراق.
  • عه‌بدولوه‌هاب خالد موسا پشكا زمانێ كوردی، فه‌كۆلتییا زانستێن مرۆڤایه‌تی، زانكۆیا زاخۆ، هه‌رێما كوردستانێ- عیراق.

DOI:

https://doi.org/10.26436/hjuoz.2025.13.4.1665

الكلمات المفتاحية:

ئاوازه‌، پله‌یا ده‌نگی، واتاو مه‌به‌ستا پراگماتیكی، پرۆگرامێ پرات(praat)، جۆرێن گۆتنێ

الملخص

ئەڤ ڤەکۆلینە ب ناڤۆنیشانێ " ئاوازه‌ و پراگماتیكا گۆتنێ- گۆڤه‌را به‌هدینی وه‌ك نموونه‌", گۆتنێ ژ هه‌ردوو ڕۆیێن ده‌نگی و پراگماتیكیڤه‌ شرۆڤه‌ دكه‌ت، لگه‌ل دووپاتیكرن ل سه‌ر بكارهینانا ئاوازه‌یێ د ناڤبه‌را ئاخڤتنكه‌رێن گۆڤه‌را به‌هدینییا زمانێ كوردیدا. ڤه‌كۆلین ئه‌وێ چه‌ندێ دیاردكه‌ت كا چاوا ئاوازه‌ ل دویڤ پێڤاژۆیا گۆتنێ وه‌ك هۆكار ڕۆلێ خۆ د گوهۆڕینا واتایێ و ڤه‌گوهاستنا مه‌به‌ستا ئاخڤتنكه‌ریدا دگێریت. ژبۆ ده‌ستڤه‌هینانا ئه‌نجامێن هویرتر بۆ ئه‌ڤێ ڤه‌كۆلینێ پروگرامێ پرات بۆ شرۆڤه‌كرنێ هاتییه‌ بكارهینان. ئاوازه‌ ڕۆله‌كێ كاریگه‌ر د ڤه‌گۆهاستنا واتایا مه‌به‌ستداردا دگێریت. ئانكو هه‌ر گوهۆڕینه‌ك د شێوه‌یێن ئاوازه‌یا گۆتنێدا دشیاندایه‌ ببیته‌ ئه‌گه‌رێ درۆستكرنا ئاسته‌نگان د گه‌هاندنا واتایا پراگماتیكیدا. ڤه‌كۆلین ڕۆناهیێ دئێخیته‌ سه‌ر چاوانییا ئاوازه‌یا بلند و نزم و گوهۆڕینێن چینا ده‌نگی د ڕسته‌یێن ڕاگه‌هاندن، پرسیار و فه‌رماندا، ل سه‌ر جۆرێ ئه‌ڤان ڕسته‌یان و واتایا مه‌به‌ستدارا ئه‌واندا.  ئارمانجا سه‌ره‌كی ژ ئه‌ڤێ ڤه‌كۆلینێ دیاركرنا ڕۆلێ ئاوازه‌یێیه‌ د ڤه‌گۆهاستنا واتایێن مه‌به‌ستدار و ڕێكخستنا هه‌لویست و زانیاریێن نوییه‌ د گۆتنێدا. ئه‌ڤ ڤه‌كۆلینه‌ ل دویڤ ڕێبازا ڤه‌كۆلینا بریتانی و دیاركری ژی ل دویڤ مودێلا (هالیدای و ڕۆچ) هاتییه‌ ئه‌نجامدان، ژبۆ شرۆڤه‌كرنا ڕسته‌یێن هه‌لبژارتی دگۆتنێدا، د هه‌ردوو ڕۆیێن ده‌نگسازی و پراگماتیكیدا. ئه‌نجامێن ئه‌ڤێ ڤه‌كۆلینێ دیاردكه‌ن كو دشیانا ئاخڤتنكه‌ریدایه‌ ب ڕێكا كۆنترۆلكرنا چینا ده‌نگییا خۆ سنووره‌كی بۆ ئه‌ركێ مه‌به‌ستدارێ گۆتنا خۆ دانیت. ب ڕێكا گوهۆڕینا ئاوازه‌یێ ، ئاخڤتنكه‌ر دشێت ناڤه‌رۆكا په‌یاما خۆ بگوهۆڕیت. هه‌ر وه‌كی بۆ نموونه‌، دشیاندایه‌ ب ڕێكا گوهۆرینا ئاوازه‌یا نزم بۆ جۆرێ ئاوازه‌یا بلند- نزم جۆرێ ڕسته‌یا ڕاگه‌هاندنێ بۆ پرسیاركرنێ بهێته‌‌ گوهۆڕین. ئاوازه‌ وه‌كی هۆكاره‌كێ سه‌ره‌كی ڕۆلێ خۆ د ڤه‌ره‌ڤاندنا مژدارییا گۆتنێ و دیاركرنا مه‌به‌ستا ئاخڤتنكه‌ریدا دگێریت. بۆ ئه‌ڤێ چه‌ندێ ڤه‌كۆله‌ری چه‌ندین نموونه‌یێن پێدڤی هیناینه‌ و ب ڕێكا پرۆگرامێ پرات شرۆڤه‌كرینه‌.

التنزيلات

بيانات التنزيل غير متوفرة بعد.

المراجع

ذيَدةريَن ب زمانىَ كوردی:

- ئه‌مین، وریا عومه‌ر،(2004). چه‌ند ئاسویه‌كی تری زمانه‌وانی. هه‌ولێر: ده‌زگای چاپ و بلاوكردنه‌وه‌ی ئاراس.

- ئه‌مین، وریا عومه‌ر،(1994). هێز و ئاوازه‌. گۆڤاری ڕه‌وشه‌مبیری نۆێ. ژماره‌(134).به‌غدا.ل13-16.

- خالد، عه‌بدولوه‌هاب ،(2010). ده‌ستپێكه‌ك بۆ زمانڤانییا پراكتیكی. هه‌ولێر: وه‌زاره‌تا ڕه‌وشه‌مبیری لاوان .

- علی، تالب حوسێن،(2013). ئاواز و واتای پراگماتیكی گوتن. گوڤاری زانكۆی سلێمانی. ژماره‌(42).زانكۆی سه‌لاحه‌دین.

- علی، تالب حوسێن،(2014).زانستی زمان و زمانی كوردی. هه‌ولێر: به‌رێوبه‌رایه‌تی گشتی كتێبخانه‌ گشتیه‌كان.

- عه‌لی، تالیب حوسێن،(2019). شیكردنه‌وه‌ی گوتار- شانۆگه‌ری- ڕۆمان- ته‌نز- شیعر. چاپی یه‌كه‌م. هه‌ولێر: به‌رێوبه‌رایه‌تی گشتی كتێبخانه‌ گشتییه‌كان.

- عه‌لی، شێرزاد سه‌بری عه‌لی ،(2011). واتا د ناڤبه‌را سیمانتیك و پراگماتیكدا. دهوك: ده‌زگه‌هێ سپیرێس.

- عه‌لی، شێرزاد سه‌بری عه‌لی ،(2014). پراگماتیك. هه‌ولێر: به‌رێوبه‌رایه‌تی گشتی كتێبخانه‌ گشتیه‌كان.

- فه‌رهادی، عاتف عه‌بدوللا،(2013). هه‌ندێ لایه‌نی ده‌نگسازی شێوه‌زاری باله‌كایه‌تی له‌سه‌ر بنچینه‌ی(Praat). هه‌ولێر.

- كانه‌بی، ڕه‌حمان ئیسماعیل حه‌سه‌ن،(1998). په‌یره‌وی فونیمه‌ ناكه‌رتیییه‌كان له‌ زمانی كوردی دا. ناما دكتورایێ. زانكۆیا به‌غدا: كولیژی په‌روه‌رده‌.

- مه‌حوی، محمد،(2008). زانستی هێما هێما، واتا و واتا لێكدانه‌وه‌. به‌رگی یه‌كه‌م. زانكۆی سلێمانی.

- موسا، عه‌بدولوه‌هاب خالید،(2009). هێز و ئاوازه‌ له‌ دیالێكتی كوردی ژووروودا. هه‌ولێر: كتێبخانه‌ی گشتی هه‌ولێر.

- مووسه‌ڤی، نێدا،(2024). نیاسینا پروگرامێ پرات. وه‌رگێران: عه‌بدهولسه‌لام نه‌جمه‌دین عبدللا و سه‌لوا فه‌ریق سالح. چاپا ئێكێ. دهۆك: په‌رتووكخانه‌یا به‌درخانییان.

- وه‌یس، غازی فاتح،(1984). فونه‌تیك. ناوچه‌ی كوردستان: له‌ پاپكراوه‌كانی ئه‌مینداری گشتی ڕه‌وشه‌مبیری لاوان.

- ويدووسن,ه.ج,(ب.س). سه‌ره‌تايه‌ك بۆ زمانه‌وانى. و. هۆشه‌نگ فاروق.

ذيَدةريَن ب زمانىَ عةرةبى:

- بالمر, اف, ار,(1981). علم الدلالة. ترجمة: مجيد عبدالحليم الماشطة. الجامعة المستنصرية. كلية الاداب: رزة التعليم العالى و البحث العلمي.

- بدوح, حسن.(1012). المحاورة مقاربة تداولية. اربد, الاردن: عالم الكتب الحديث.

- بشر، كمال،(2000). علم الاصوات. القاهره‌: دارغریب للطباعة و النشر و التوزيع.

- حسان, تمام.(1955). مناهج البحث فى اللغة . جامعة القاهرة. كلية دار العلوم: مكتبة الانجلو المصرية.

- حسان, تمام.(1994 ). الخة العربية معناها و مبناها. المخرب: دار الثقافة.

- زكريا, ميشيل. (1980). الالسنية (علم اللغة الحديث) – المبادى والاعلام. بيروت: الموسسة الجامعية للدراسات و النشر و التوزيع.

- شاهين, عبدالصبور و بتسيل المبرج .(1984). علم الاصوات. القاهرة : شارع السبع بنات, ميدان الحسين.

- الشهری، عبدالهادی بن ظاهر,(2004). استراتيجيات الخطاب مقاربة لخوية تداولية. ليبيا: دار الكتاب الجديد المتحدة.

- عمر، احمد مختار.(1997). دراسه‌ الصوت اللخوی. القاهره‌: عالم الكتب.

- لاينز, جون(1987). اللغة المنى والسياق. ت: عباس صادق الوهاب. العراق- بغداد اعظمية: دار الشؤون الثقافية العامة.

- ليلى, سهل.(2010). التنغيم و اثرة في اختلاف المعنى و دلالة السياق. مجلة كلية الاداب و العلوم الانسانية و الاجتماعية. العد السابع. بسكرة(الجزائر).

- المتوكل, احمد.(2010). اللسانيات الوظيفية: مدخل نظرى. الطبعة الثانية. بنغازى- ليبيا: دار الكتاب الجديد المتحدة.

- محمود, عبداللة ربيع و عبدالعزيز احمد علام.(2009 ). علم الصوتيات. مكتبة لسان العرب.

- مزيد, بهاءالدين محمد,(2010). من أفعال اللغة الى بلاغة الخطاب السياسى- تبسيط التداولية. الطبعة الاولى. القاهرة: شمس للنشر والتوزيع.

ذيَدةريَن ب زمانىَ ئينطليزى:

- Austin,J.L.(1962). How to do things with words. The William games lecturs delivered at Harvard universityin 1955. Press: Oxford University.

- Brosnahan, L. F., & Malmberg, B. Introduction to Phonetics.(1970). Cambridge University: Press.

- Cruttenden, A. (1997). Intonation (2nd ed.). Cambridge University Press.

crystal.David. (1969),prosodic systems and Intonation in English. Press. -

- Fastl, H., & Zwicker, E. (2007). Psychoacoustics: Facts and Models(3rd ed.). Springer-Verlag Berlin Heidelberg.

- Hardcastle, W. J., Laver, J., & Gibbon, F . E. (Eds.). (2010). The Handbook of Phonetic Sciences(2nd ed.). Wiley-Blackwell.

- Haslett, B. (2008). Communication: Strategic action in context. Routledge.

- roach, ,Peter,(1983) , English phonotics and phonology a paractical cours, Cambridge university press.

- Ball, M. J. (Ed.). (2021). Manual of Clinical Phonetics. London and New York: Routledge.

- Bussmann, H. (2006). Routledge dictionary of language and linguistics

- Crystal,D.(2008).A Dictionary of Linguistics and Phonetics. Sixth Edition. Oxford: Blackwell.

- Fattah,M.M.(1997).A generative grammer of Kurdish. An published dissertation. Amsterdam University.

- halliday,M.A.K.(1985),An introduction to functional grammar, London: eayard Arnold.

- Ladefoged, P. (1996). Elements of acoustic phonetics (2nd ed.). The University of Chicago Press.

- O’Connor, J. D. (1973). Phonetics Penguin Books Ltd., Harmondsworth, Middlesex, England..

- Yule, G. (1996). Pragmatics. Oxford University Press.

-Malmberg, B. (1963). Phonetics (A. B- Bombard, Ed.). Dover Publications, Inc.

Routledge. (G. Trauth & K. Kazzazi, Trans. & Eds.).

منشور

2025-12-30

كيفية الاقتباس

مووسا ب., & موسا ع. (2025). ئاوازه‌ و پراگماتیكا گۆتنێ "گۆڤه‌رابه‌هدینی وه‌ك نموونه‌". مجلة العلوم الانسانیة لجامعة زاخو, 13(4). https://doi.org/10.26436/hjuoz.2025.13.4.1665

إصدار

القسم

مجلة العلوم الانسانیة لجامعة زاخو